Ճգնաժամ, որը լուրջ վտանգ է ներկայացնում պարենային անվտանգության համար. «Փաստ»
Մամուլ
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հայաստանի տավարաբուծության ոլորտը վերջին տասնամյակում հայտնվել է խոր ճգնաժամի մեջ, որը երկրի համար ոչ միայն տնտեսական, այլև ազգային անվտանգության լուրջ հարց է դարձել։
Հատկապես պետք է նշել խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակի շարունակական նվազումը, որը 2016-2025 թվականների ընթացքում կազմել է մոտ 32 տոկոս։ Այս անկումը պատահական երևույթ չէ, այլ բազմաթիվ փոխկապակցված գործոնների արդյունք, որոնք միասին ստեղծել են այնպիսի պայմաններ, երբ անասնապահությամբ զբաղվելը դարձել է տնտեսապես անշահավետ, իսկ որոշ դեպքերում՝ նույնիսկ անհնարին։
Ճգնաժամի արմատական պատճառներից մեկը անասնապահության ոլորտի ծայրահեղ ցածր եկամտաբերությունն է, որը ստիպում է ֆերմերներին լքել այս ոլորտը կամ զգալիորեն կրճատել անասնաքանակը և փնտրել եկամուտի այլընտրանքային աղբյուրներ։ Այս իրավիճակում շատ տնտեսություններ որոշում են մորթի ենթարկել իրենց անասունները՝ փորձելով գոնե մեկանգամյա եկամուտ ապահովել, քան շարունակել անշահավետ գործունեությունը։ Սա ստեղծում է փակ շրջան, երբ գլխաքանակի նվազումը հանգեցնում է մսի պակասի, այդ պակասը՝ գների բարձրացման, սակայն այդ բարձր գները չեն հասնում արտադրողին այնպիսի ձևով, որը կդարձներ անասնապահությունը շահավետ։
Կերի ծախսերի զգալի աճը դարձել է ֆերմերների համար ամենամեծ ֆինանսական բեռը։ Անասնակերի թանկացումը, որը տեղի է ունեցել վերջին տարիներին, էականորեն բարձրացրել է մեկ կենդանու պահպանման ինքնարժեքը։ Միևնույն ժամանակ, արոտավայրերի կրճատումը կամ դրանց անարդյունավետ օգտագործումը զրկում է ֆերմերներին բնական և համեմատաբար էժան կերի աղբյուրից օգտվելու հնարավորությունից։
Հիվանդությունների տարածումը և դրանց դեմ պայքարի անարդյունավետ համակարգը նույնպես լուրջ սպառնալիք են ներկայացնում ոլորտի համար։ Անասնաբուժական ծառայությունների անբավարարությունը, կանխարգելիչ միջոցառումների անկատարությունը և հիվանդությունների ժամանակին հայտնաբերման խնդիրները հանգեցնում են կենդանիների կորստի և տնտեսությունների էական վնասների։ Երբ ֆերմերը չի կարող վստահ լինել, որ նրա ներդրումները պաշտպանված են հնարավոր էպիդեմիաներից, այս անորոշությունը լրացուցիչ խոչընդոտ է ստեղծում ոլորտի զարգացման համար։
Չնայած պետության կողմից իրականացվող տոհմային կենդանիների ներկրման և այլ աջակցության ծրագրերին, դրանք դեռևս չեն հանգեցրել գլխաքանակի կայուն և շարունակական աճի։ Սա ցույց է տալիս, որ մեկուսացված միջոցառումները, առանց համալիր մոտեցման և բարենպաստ տնտեսական միջավայրի ստեղծման, չեն կարող լուծել խնդիրը։
Տոհմային կենդանիների բաշխումը, եթե այն չի ուղեկցվում կերի ապահովման, անասնաբուժական ու անասնաբուծական սպասարկման, շուկայի կազմակերպման և գնային քաղաքականության ամբողջական ծրագրերով, մնում է կիսատ լուծում։ Ավելին՝ բացակայում է տավարաբուծության զարգացմանն ուղղված հստակ, երկարաժամկետ գյուղատնտեսական ծրագիր, որը կսահմանի կոնկրետ նպատակներ, ժամկետներ և ռեսուրսներ։
Այս բոլոր խնդիրների կուտակումը հանգեցրել է այն իրավիճակին, որ 2026 թվականի սկզբին Հայաստանում կտրուկ աճել է մսի, հատկապես տավարի մսի գինը։ Հունվարի տվյալներով, տավարի մսի արժեքը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճել է 11,7-12,8 տոկոսով, ինչը համարվում է շատ էական թանկացում սննդամթերքի ոլորտում։
Պարենային անվտանգության տեսանկյունից տավարաբուծության ոլորտի ճգնաժամը կարելի է դիտարկել որպես ազգային անվտանգության հարց։ Երբ երկիրը չի կարող ապահովել իր բնակչության սննդի հիմնական կարիքները սեփական արտադրությամբ, այն դառնում է խոցելի արտաքին շոկերի, սանկցիաների, սահմանների փակման և գների միջազգային տատանումների նկատմամբ։
Գյուղացիների անցումը անասնապահությունից այլ զբաղմունքների նաև հանգեցնում է գյուղական տարածքների դատարկմանը, ավանդական գյուղատնտեսական հմտությունների կորստին և գյուղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական քայքայմանը։
Ելք գտնելու համար անհրաժեշտ են համակարգային միջոցառումներ, որոնք կարտացոլվեն պետական նպատակային ծրագրում: Առաջին հերթին՝ անհրաժեշտ է ստեղծել տավարաբուծության ազգային զարգացման ռազմավարություն՝ հստակ նպատակներով, ժամկետներով և ֆինանսական ապահովվածությամբ։ Այս ռազմավարությունը պետք է ներառի գլխաքանակի վերականգնման կոնկրետ նպատակներ, որոնք պետք է լինեն իրատեսական և չափելի։ Սուբսիդավորման համակարգի վերանայումը և ընդլայնումը կարող է էականորեն բարելավել անասնապահության եկամտաբերությունը։ Սուբսիդիաները պետք է ուղղվեն ոչ միայն տոհմային կենդանիների ձեռքբերմանը, այլև կերերի գնման, արոտավայրերի բարելավման, անասնաբուժական ծառայությունների և ենթակառուցվածքների զարգացմանը։
Կերային բազայի ամրապնդումը պետք է դառնա առաջնահերթություններից մեկը։ Սա ներառում է արոտավայրերի բարելավման ծրագրեր՝ խոտապատման, ոռոգման համակարգերի ստեղծման և արոտավայրերի ճիշտ կառավարման միջոցով։ Անհրաժեշտ է նաև խրախուսել կերային մշակաբույսերի արտադրությունը՝ տրամադրելով սերմերի և գյուղտեխնիկայի համար սուբսիդիաներ։ Արոտավայրերի հետ կապված անհրաժեշտ է հստակեցնել սեփականության և օգտագործման իրավունքները, ստեղծել համայնքային արոտավայրերի արդյունավետ կառավարման մեխանիզմներ և ապահովել դրանց հասանելիությունը բոլոր անասնապահների համար։
Շուկայի կազմակերպման և մարքեթինգի բարելավումը կարող է օգնել ֆերմերներին ստանալ արդար գին իրենց արտադրանքի համար։ Անհրաժեշտ է ստեղծել կոոպերատիվներ, որոնք թույլ կտան փոքր արտադրողներին միավորել իրենց ուժերը, բանակցել ավելի լավ գներ և մուտք գործել ավելի մեծ շուկաներ։
Համակարգված մթերանոցների ստեղծումը, պահեստավորման ենթակառուցվածքների բարելավումը և տեղեկատվական համակարգերի ներդրումը կարող են օգնել ֆերմերներին ավելի լավ պլանավորել իրենց արտադրությունը և վաճառքը։
Սպանդանոցային համակարգի բարեփոխումը պետք է ուղղված լինի մորթի ծախսերի կրճատմանը։ Սա կարող է իրականացվել շարժական սպանդանոցների ներդրման, տեղական սպանդանոցների արդիականացման և սուբսիդավորման միջոցով։ Անհրաժեշտ է գտնել հավասարակշռություն սննդամթերքի անվտանգության պահանջների և փոքր ֆերմերների տնտեսական հնարավորությունների միջև։
Ֆինանսական գործիքների մատչելիությունը նույնպես կարևոր է։ Անասնապահները պետք է ունենան հասանելի վարկավորման հնարավորություններ ցածր տոկոսադրույքներով, երկարաժամկետ վարկեր և արտոնյալ պայմաններ։ Անհրաժեշտ է նաև ստեղծել ապահովագրական համակարգ, որը կկրճատի ռիսկերը հիվանդությունների, բնական աղետների և շուկայական տատանումների դեպքում։
Արտահանման և ներմուծման քաղաքականության վերանայումը անհրաժեշտ է պարենային անվտանգության ապահովման համար։ Թեև արտահանումը կարող է ստեղծել եկամուտ, անհրաժեշտ են որոշակի սահմանափակումներ, որոնք կկանխեն ներքին գլխաքանակի էական կրճատումը։ Միևնույն ժամանակ, մսի ներմուծումը պետք է կանոնակարգվի այնպես, որ պաշտպանի տեղական արտադրողներին, բայց միաժամանակ մատչելիություն ապահովի սպառողների համար՝ համեմատաբար մատչելի գներով ձեռք բերել որակով մսամթերք։
Մոնիտորինգի և գնահատման համակարգի ստեղծումը թույլ կտա պարբերաբար վերանայել ծրագրերի արդյունավետությունը և անհրաժեշտության դեպքում կատարել ճշգրտումներ։ Անհրաժեշտ է հավաքել և վերլուծել տվյալներ գլխաքանակի, արտադրողականության, գների, եկամտաբերության և այլ ցուցանիշների վերաբերյալ։ Սա կօգնի իրականացնել ապացույցների վրա հիմնված քաղաքականություն և ավելի արդյունավետ օգտագործել սահմանափակ ռեսուրսները։
ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
