Չորրորդ արդյունաբերական հեղափոխության հնարավորությունները. ի՞նչ կարող է անել Հայաստանը. «Փաստ»
Մամուլ
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Մարդկային քաղաքակրթության պատմությունը միշտ նշանավորվել է տեխնոլոգիական նվաճումներով, որոնք արմատական փոփոխություններ են բերել հասարակության կազմակերպման, արտադրության և կենցաղի բոլոր ոլորտներում։
Առաջին արդյունաբերական հեղափոխությունը, որը տեղի ունեցավ տասնութերորդ դարում, քարածուխի և գոլորշու էներգիայի օգտագործմամբ արագացրեց տեղափոխումը և արտադրությունը՝ հիմնովին փոխելով աշխարհը։ Երկրորդ հեղափոխությունը, որը սկիզբ առավ տասնիններորդ դարի վերջում և շարունակվեց մինչև քսաներորդ դարի սկիզբը, էլեկտրաէներգիայի և կոնվեյերային արտադրության ներդրմամբ զանգվածային արտադրության կազմակերպման հնարավորություն ստեղծեց։ Երրորդ հեղափոխությունը, որը սկսվեց քսաներորդ դարի կեսերին, նշանավորում էր թվային տեխնոլոգիաների, համակարգիչների և ինտերնետի զարգացումը, որի արդյունքում ավտոմատացվեցին արտադրական և կառավարչական գործընթացները։
Այժմ մենք գտնվում ենք չորրորդ արդյունաբերական հեղափոխության փուլում, որը ներկայացնում է փոխակերպումների նոր ալիք՝ հիմնված արհեստական բանականության, ինտերնետի, մեծ տվյալների վերլուծության, քվանտային համակարգիչների, կենսատեխնոլոգիաների և այլ առաջադեմ նորարարությունների վրա, որոնք միավորում են ֆիզիկական, թվային և կենսաբանական ոլորտները և ստեղծում են բացարձակապես նոր իրականություն։
Չորրորդ արդյունաբերական հեղափոխության էությունը ոչ թե առանձին տեխնոլոգիաների առաջացումն է, այլ այդ տեխնոլոգիաների համակցության, դրանց փոխազդեցության և համակարգային ինտեգրումը, որը ստեղծում է սիներգետիկ էֆեկտ և բացում է անսպասելի հեռանկարներ։ Արհեստական բանականությունը այլևս ոչ միայն մարդու գործողությունները կրկնօրինակող ծրագիր է, այլ համակարգ, որը կարող է սովորել, հարմարվել, կանխատեսել և անգամ ստեղծագործել։
Ինտերնետի համակարգը, որը ներառում է միլիարդավոր փոխկապակցված սարքեր՝ սենսորներից և խելացի սարքերից մինչև արդյունաբերական սարքավորումներ և ավտոմեքենաներ, ստեղծում է տվյալների անընդհատ հոսք, որը իրական ժամանակում տրամադրում է տեղեկատվություն արտադրական գործընթացների, բնապահպանական պայմանների, սպառողական վարքագծի և անթիվ այլ պարամետրերի մասին։ Այս տվյալները, վերլուծվելով արհեստական բանականության ալգորիթմներով, թույլ են տալիս օպտիմալացնել արտադրությունը, կանխել սարքավորումների խափանումները, կառավարել էներգետիկ ռեսուրսները, բարելավել քաղաքների ենթակառուցվածքը և ստեղծել խելացի համակարգեր, որոնք կարող են ինքնուրույն հարմարվել փոփոխվող պայմաններին։
Արդյունաբերական ինտերնետը դառնում է գործարանների և արտադրական համալիրների հիմքը, որտեղ մեքենաները կապված են միմյանց հետ, փոխանակում են տվյալներ, կոորդինացնում են իրենց գործողությունները և ինքնուրույն կատարում որոշումներ՝ առանց մարդկային միջամտության, ինչը զգալիորեն բարձրացնում է արտադրողականությունը, նվազեցնում է թափոնները և կրճատում գործառնական ծախսերը։ Մեծ տվյալների վերլուծությունը դարձել է անհրաժեշտ գործիք գրեթե բոլոր ոլորտներում՝ սկսած առողջապահությունից և ֆինանսներից մինչև շուկայավարում և կրթություն։
Յուրաքանչյուր օր աշխարհում ստեղծվում է տվյալների այնպիսի ծավալ, որը գերազանցում է ամբողջ մարդկության պատմության ընթացքում կուտակված տեղեկատվության մեծ մասին։ Իսկ այդ տվյալների ճիշտ վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել թաքնված օրինաչափություններ, կանխատեսել միտումներ և կայացնել ավելի տեղեկացված որոշումներ։ Բժշկության մեջ մեծ տվյալների վերլուծությունը թույլ է տալիս կանխատեսել հիվանդությունների զարգացումը, անհատականացնել բուժումը, բացահայտել նոր դեղեր և բարելավել հիվանդանոցային սպասարկման որակը։ Ֆինանսական հատվածում այն օգտագործվում է ռիսկերի գնահատման, խարդախության կանխարգելման, ներդրումային ռազմավարությունների մշակման և հաճախորդների վարքագծի կանխատեսման համար։ Մանրածախ առևտրում մեծ տվյալների վերլուծությունը կիրառվում է սպառողների նախասիրությունները հասկանալու, պաշարների կառավարումը օպտիմալացնելու, գովազդը անհատականացնելու և հաճախորդների փորձառությունը բարելավելու նպատակով։
Կենսատեխնոլոգիաները և գենետիկական ինժեներիան ապրում են անսպասելի զարգացում, որը հնարավորություն է տալիս խմբագրել գեները՝ օգտագործելով CRISPRCas9 տեխնոլոգիան և դրա ավելի կատարելագործված տարբերակները։ Սա բացում է անսպասելի հեռանկարներ ժառանգական հիվանդությունների բուժման, գյուղատնտեսության բարելավման, նոր կենսանյութերի ստեղծման և անգամ կենսաբանական տարիքի հետ կապված գործընթացների հակադարձման համար։ Սինթետիկ կենսաբանությունը հնարավորություն է տալիս ստեղծել ամբողջովին նոր կենսաբանական համակարգեր և օրգանիզմներ՝ նախագծված որոշակի խնդիրների լուծման համար, ինչպիսիք են կենսավառելիքի արտադրությունը, բնական աղտոտիչների մաքրումը կամ նոր դեղանյութերի սինթեզը։ Վերականգնողական բժշկությունը, որը կենտրոնացած է վնասված հյուսվածքների և օրգանների վերականգնման վրա՝ օգտագործելով ցողունային բջիջներ, հյուսվածքների ինժեներիա և եռաչափ տպագրություն, խոստանում է հեղափոխել օրգանների տրանսպլանտացիան և բարդ վնասվածքների բուժումը։
Մյուս կողմից՝ ռոբոտատեխնիկան զարգացել է պարզ ավտոմատացված մեքենաներից մինչև խելացի, հարմարվողական համակարգեր, որոնք կարող են աշխատել մարդկանց հետ միասին, սովորել կատարել առաջադրանքներ։ Համագործակցող ռոբոտները նախագծված են մարդկանց հետ անվտանգ փոխազդեցության համար և օգտագործվում են արտադրության մեջ՝ կատարելով կրկնվող կամ ֆիզիկապես ծանր առաջադրանքներ, մինչդեռ մարդիկ կենտրոնանում են ստեղծագործական և բարդ խնդիրների վրա։ Ինքնավար ռոբոտները, ինչպիսիք են անօդաչու թռչող սարքերը և ինքնաշարժ տրանսպորտային միջոցները, փոխում են լոգիստիկան, առաքումը, հսկողությունը և տրանսպորտը։ Բժշկական ռոբոտները հնարավորություն են տալիս կատարել ճշգրիտ վիրահատություններ նվազագույն ինվազիվ մեթոդներով, մինչդեռ խնամքի ռոբոտները օգնում են տարեց և հաշմանդամություն ունեցող անձանց՝ բարելավելով նրանց կյանքի որակը։
Վիրտուալ իրականության և ընդլայնված իրականության տեխնոլոգիաները ստեղծում են նոր ձևեր փոխազդեցության թվային աշխարհի հետ և խառնում են ֆիզիկական և թվային իրականությունները։ Վիրտուալ իրականությունը թույլ է տալիս ստեղծել ամբողջովին իմերսիվ թվային միջավայրեր՝ ներթափանցելով ժամանցի և խաղերի ոլորտից մինչև մասնագիտական ուսուցում, բժշկական թերապիա և ճարտարապետական վիզուալիզացիա։ Ընդլայնված իրականությունը թվային տեղեկատվություն է ավելացնում իրական աշխարհի վրա՝ հնարավորություն տալով օգտատերերին տեսնել լրացուցիչ տվյալներ, հրահանգներ կամ վիրտուալ օբյեկտներ իրենց շրջապատող միջավայրում։
Սա օգտագործվում է արդյունաբերական սպասարկման մեջ՝ տեխնիկական անձնակազմին տրամադրելով իրական ժամանակի հրահանգներ, բժշկության մեջ՝ վիրաբույժներին օգնելով վիրահատության ժամանակ, կրթության մեջ՝ ստեղծելով ինտերակտիվ ուսուցման փորձառություններ, և շուկայավարման մեջ՝ հաճախորդներին հնարավորություն տալով վիրտուալ կերպով փորձարկել արտադրանքը։
Չորրորդ արդյունաբերական հեղափոխությունը ստեղծում է անսպասելի հնարավորություններ տնտեսական աճի, կենսամակարդակի բարելավման և գլոբալ մարտահրավերների լուծման համար։ Արտադրողականության զգալի աճը, որը ստացվում է ավտոմատացման, արհեստական բանականության և առաջադեմ տեխնոլոգիաների միջոցով, կարող է հանգեցնել ապրանքների և ծառայությունների արժեքի նվազմանը, որակի բարելավմանը և նոր արտադրանքների ստեղծմանը, որոնք նախկինում անհնար էին։
Անհատականացված բժշկությունը, որը հիմնված է գենետիկական վերլուծության, մեծ տվյալների և արհեստական բանականության վրա, կարող է զգալիորեն բարելավել առողջապահության արդյունքները և երկարացնել մարդկային կյանքը։ Կրթության համակարգը նույնպես կարող է փոխակերպվել՝ շնորհիվ անհատականացված ուսուցման հարթակների, որոնք հարմարվում են յուրաքանչյուր ուսանողի կարիքներին և սովորելու տեմպին, վիրտուալ և ընդլայնված իրականության, որոնք ստեղծում են իմերսիվ ուսուցման փորձառություններ, և արհեստական բանականության օգնականների, որոնք տրամադրում են անհատական աջակցություն և հետադարձ կապ։ Սա կարող է բարելավել կրթության հասանելիությունը և որակը, հատկապես զարգացող երկրներում և հեռավոր շրջաններում։ Հեռավար աշխատանքի տեխնոլոգիաները, որոնք լայն տարածում ստացան համավարակի ժամանակ, շարունակում են զարգանալ և կարող են ստեղծել ավելի ճկուն աշխատանքային միջավայրներ, նվազեցնել ժամանակը և ծախսերը և բացել աշխատանքային հնարավորություններ մարդկանց համար, ովքեր չեն կարող ֆիզիկապես ներկա լինել գրասենյակում։
Գյուղատնտեսության ոլորտում չորրորդ արդյունաբերական հեղափոխությունը բերում է ավելի ճշգրիտ և արդյունավետ գյուղատնտեսություն, որը օգտագործում է դրոնները, սենսորները, արհեստական բանականությունը և մեծ տվյալների վերլուծությունը՝ օպտիմալացնելու ջրի օգտագործումը, պարարտանյութերի և թունաքիմիկատների կիրառումը, հետևելու բերքի առողջությանը և կանխատեսելու բերքատվությունը։ Վերահսկվող միջավայրերում ուղղահայաց ֆերմերային տնտեսությունները, որոնք օգտագործում են LED լուսավորություն, հիդրոպոնիկա և ավտոմատացված համակարգեր, կարող են արտադրել սնունդ քաղաքային պայմաններում՝ նվազագույն ջրի, հողի և թունաքիմիկատների օգտագործմամբ։ Գենետիկորեն ձևափոխված կուլտուրաները, որոնք դիմացկուն են չորային կլիմայի, վնասատուների և հիվանդությունների նկատամբ, կարող են բարելավել սննդի անվտանգությունը և նվազեցնել գյուղատնտեսության բնապահպանական ազդեցությունը։
Բնապահպանական մոնիտորինգը և կլիմայական փոփոխության դեմ պայքարը նույնպես շահում են չորրորդ արդյունաբերական հեղափոխության տեխնոլոգիաներից։ Արբանյակային պատկերումը, դրոնները և սենսորների ցանցերը հնարավորություն են տալիս իրական ժամանակում հետևել անտառների կրճատմանը, օվկիանոսների աղտոտմանը, օդի որակին և կենդանիների պոպուլ յացիաներին։ Արհեստական բանականությունը կարող է վերլուծել կլիմայական տվյալները և կատարել ավել ի ճշգրիտ կանխատեսումներ գլոբալ տաքացման և դրա հետևանքների մասին, ինչը կարևոր է քաղաքականության մշակման և հարմարվողականության ռազմավարությունների պլանավորման համար։
Այսպիսի տեխնոլոգիական հագեցվածության պայմաններում ժամանակի տեմպից հետ չմնալու համար պետությունները և հասարակությունները պետք է առաջ ընթանան անընդհատ փոփոխությունների և նորարարությունների պայմաններում, երբ գիտելիքը և մտավոր կապիտալը դառնում է առաջնային։ Ու այս ամենը հատկապես վերաբերում է Հայաստանին, որտեղ ավելի շատ խոսվում է չորրորդ արդյունաբերական հեղափոխության բնորոշ կողմերի մասին, սակայն առաջատար հարցերում բացակայում է նախաձեռնողականությունը։
ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
