Արգելված բերք․ ինչպես գյուղատնտեսությունը կանգնեց քաոսի առաջ

Հայաստանի գյուղատնտեսական ոլորտը հերթական ծանր հարվածի առաջ է կանգնած։ Վերջին շրջանում մի շարք գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանման և իրացման հետ կապված սահմանափակումները, ստուգումները և արգելքները լուրջ անորոշություն են ստեղծել հազարավոր գյուղացիների համար։ Արդյունքում՝ տարիներով ձևավորված արտադրական շղթաները խաթարվել են, շուկան դարձել է անկանխատեսելի, իսկ գյուղատնտեսները հայտնվել են իրական քաոսի մեջ։

Խնդիրը միայն տնտեսական չէ։ Գյուղատնտեսության ոլորտում ստեղծված իրավիճակը արդեն սոցիալական լարվածության աղբյուր է դառնում մարզերում, որտեղ հազարավոր ընտանիքների եկամտի միակ աղբյուրը գյուղմթերքի արտադրությունն ու վաճառքն է։ Մարդիկ վարկեր են վերցրել, այգիներ մշակել, ջերմոցներ կառուցել, տեխնիկա գնել, սակայն այսօր կանգնած են փաստի առաջ՝ չգիտեն՝ արդյոք կկարողանա՞ն վաճառել իրենց արտադրանքը, թե ոչ։

Առավել մտահոգիչն այն է, որ ստեղծված իրավիճակում հստակ և կանխատեսելի պետական քաղաքականություն գրեթե չի երևում։ Գյուղացին հաճախ վերջին պահին է տեղեկանում, որ տվյալ ապրանքի արտահանման հետ կապված նոր խոչընդոտներ են առաջացել, սահմանին բեռները կանգնեցվում են, իսկ արտադրանքը օրերով մնում է պահեստներում կամ մեքենաների մեջ՝ կորցնելով իր որակը։

Հայաստանի գյուղատնտեսությունը տարիներ շարունակ մեծապես կախված է եղել արտաքին շուկաներից, հատկապես ռուսական շուկայից։ Երբ այդ շուկայի հետ առաջանում են խնդիրներ, առաջին հարվածը ստանում է հենց գյուղացին։ Սակայն ամենամեծ վտանգն այն է, որ պետությունը երկար ժամանակ չի կարողացել ստեղծել այլընտրանքային շուկաներ կամ ապահովագրական մեխանիզմներ, որոնք նման ճգնաժամերի դեպքում կպաշտպանեին արտադրողին։

Այս իրավիճակը հատկապես ծանր է փոքր և միջին ֆերմերների համար։ Խոշոր տնտեսությունները որոշակի պահուստներ ունեն, մինչդեռ գյուղացին, որն ամբողջ տարվա աշխատանքից հետո սպասում է բերքի վաճառքին, այսօր կարող է մեկ օրում կանգնել սնանկացման եզրին։ Շատերն արդեն ստիպված են լինում բերքը վաճառել ինքնարժեքից ցածր գնով կամ ընդհանրապես ոչնչացնել այն։

Մյուս կողմից՝ ստեղծված քաոսը վտանգավոր հետևանքներ կարող է ունենալ նաև ամբողջ երկրի տնտեսության համար։ Գյուղատնտեսությունը Հայաստանի կարևորագույն ճյուղերից մեկն է, և դրա անկայունությունը անմիջապես ազդում է գնաճի, զբաղվածության, արտահանման և մարզային կյանքի վրա։ Եթե գյուղացին կորցնում է աշխատանքի արդյունքը, հաջորդ տարի նա պարզապես չի մշակի նույն ծավալներով։ Դա նշանակում է՝ արտադրության անկում, նոր սոցիալական խնդիրներ և գյուղական համայնքների աստիճանական դատարկում։

Փորձագետներն արդեն զգուշացնում են, որ եթե իրավիճակը չկարգավորվի, Հայաստանը կարող է կանգնել ոչ միայն տնտեսական, այլ նաև պարենային անվտանգության խնդիրների առաջ։ Երբ գյուղատնտեսը վստահ չէ վաղվա օրվա վրա, նա դադարում է ներդրումներ անել, նվազեցնում է արտադրությունը և կորցնում է հավատը համակարգի նկատմամբ։

Այս ամենի ֆոնին առավել հաճախ հնչող հարցը մնում է նույնը՝ ո՞վ է պատասխան տալու գյուղացու կրած վնասների համար։ Մինչ պաշտոնյաները հայտարարություններ են անում շուկաների դիվերսիֆիկացիայի և տնտեսական աճի մասին, մարզերում մարդիկ ամեն օր բախվում են մի իրականության, որտեղ ամիսների և տարիների աշխատանքը կարող է մի ակնթարթում արժեզրկվել։

Գյուղատնտեսության ոլորտում ստեղծված այս իրավիճակը հերթական անգամ ցույց տվեց, որ առանց երկարաժամկետ ռազմավարության, առանց արտադրողին պաշտպանող մեխանիզմների և առանց կանխատեսելի տնտեսական քաղաքականության ցանկացած ճգնաժամ առաջին հերթին հարվածում է ամենախոցելի խավին՝ գյուղացուն։