Ընտրությունը՝ որպես հոգևոր ախտորոշում. «Փաստ»
Մամուլ
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Երբ խոսում ենք ժողովրդի ընտրության մասին, հաճախ ակամայից ենթադրում ենք, թե «ժողովուրդը» մեկ ամբողջական կամք ունեցող միասնականություն է, որը որոշակի պահին արտահայտում է իր միակուռ կարծիքը։ Սակայն իրականությունը շատ ավելի բարդ է։ Ժողովուրդը երբեք միատարր ամբողջություն չէ։ Այն բաղկացած է բազմաթիվ շերտերից, որոնք միմյանցից տարբերվում են ոչ միայն իրենց սոցիալական վիճակով, կրթությամբ, մասնագիտությամբ կամ բնակության վայրով, այլև իրենց գոյափորձով, հիշողությամբ, վախերով, սպասումներով և ապագայի պատկերացումներով։ Մի շերտի համար քաղաքական ընտրությունը կարող է լինել սոցիալական գոյատևման խնդիր, մյուսի համար՝ տնտեսական բարեկեցության հարց, երրորդի համար՝ անվտանգության, իսկ չորրորդի համար՝ ազգային ինքնության պահպանման միջոց։ Ոմանք ընտրում են ներկայի շահերից ելնելով, մյուսները՝ ապագայի մասին մտահոգությունից։ Ոմանք առաջնորդվում են զգացմունքներով, մյուսները՝ հաշվարկով։ Ոմանք ձգտում են կայունության, նույնիսկ եթե այդ կայունությունը թերի է, իսկ մյուսները պատրաստ են վտանգի դիմել հանուն փոփոխության։
Այս շերտերը հաճախ ոչ միայն տարբեր են, այլ երբեմն նաև անհամատեղելի։ Նրանց մտահոգությունները կարող են չհամընկնել, նրանց խոսույթները կարող են տարբեր լինել, նրանց պատկերացումները պետության, ազգի և ապագայի մասին կարող են միմյանց հակասել։ Նույն ընտրական տեղամասում կանգնած երկու քաղաքացի կարող է կատարել նույն ընտրությունը, բայց բոլորովին տարբեր պատճառներով, ինչպես նաև կարող է կատարել տարբեր ընտրություններ՝ առաջնորդվելով միևնույն արժեքներով։ Այդ պատճառով ընտրության արդյունքը միշտ էլ ավելի բարդ իրականություն է, քան թվերի պարզ գումարը։
Ավելին, յուրաքանչյուր ժողովրդի ներսում գոյություն ունեն ոչ միայն սոցիալական, այլև հոգևոր շերտեր։ Կան մարդիկ, որոնց մտածողությունը ձևավորվում է առօրյա կյանքի անմիջական պահանջներից, և կան մարդիկ, որոնց գիտակցությունը մշտապես շարժվում է պատմության, պետության, մշակույթի և ազգային ճակատագրի շուրջ։ Կան մարդիկ, որոնք ապրում են ներկայի մեջ, և կան մարդիկ, որոնք միաժամանակ կրում են անցյալի հիշողությունը և ապագայի պատասխանատվությունը։ Այս տարբերությունները չեն սահմանափակվում կրթությամբ, մասնագիտությամբ կամ քաղաքական նախասիրություններով։ Դրանք ավելի խոր են։ Դրանք գոյաբանական տարբերություններ են, որոնք պայմանավորված են մարդու աշխարհընկալմամբ և իր գոյության իմաստի մասին պատկերացումներով։
Հետևաբար, ընտրությունների արդյունքները հասկանալու համար բավարար չէ պարզել, թե ով հաղթեց և ով պարտվեց։ Անհրաժեշտ է հասկանալ, թե ժողովրդի որ շերտերն են խոսում այդ արդյունքների միջոցով, ինչ հոգևոր և արժեքային շարժառիթներ են թաքնված քվեների հետևում, և ինչ պատկերացում ունի ժողովուրդը սեփական ապագայի մասին։ Որովհետև յուրաքանչյուր ընտրություն ոչ միայն քաղաքական որոշում է, այլ նաև ժողովրդի ինքնաճանաչման ակտ։ Այն բացահայտում է ոչ միայն քաղաքական նախասիրությունները, այլև ժողովրդի հոգևոր վիճակը, պատմական հիշողության խորությունը և իր իսկ գոյության իմաստի մասին պատկերացումները։
Ազգային ժողովի ընտրությունների արդյունքները սովորաբար գնահատվում են քաղաքական չափանիշներով։ Քննարկվում են հաղթողներն ու պարտվողները, տոկոսներն ու մանդատները, քարոզարշավների արդյունավետությունն ու հասարակական տրամադրությունները։ Սակայն նման մոտեցումը միայն արտաքին շերտն է այն ամբողջության, որն իրականում շատ ավելի խորն է և բարդ։ Ընտրությունը քաղաքական երևույթ է միայն այնքանով, որքանով մարդը դիտարկվում է որպես քաղաքական էակ։ Բայց մարդը միայն քաղաքական էակ չէ։ Նա նաև բարոյական, հոգևոր, պատմական և գոյաբանական էակ է։ Հետևաբար, ժողովրդի ընտրությունը նույնպես չի կարող ամբողջությամբ բացատրվել քաղաքականության լեզվով։
Քվեատուփի մոտ կանգնած մարդը հաճախ կարծում է, որ ընտրում է այս կամ այն քաղաքական ուժին կամ առաջնորդին։ Սակայն իրականում նա ընտրում է նաև իր պատկերացումը ճշմարտության, արդարության, պատասխանատվության և ապագայի մասին։ Նույնիսկ այն դեպքում, երբ ինքը լիովին չի գիտակցում այդ հանգամանքը, նրա ընտրությունը դառնում է իր ներքին աշխարհայացքի արտահայտությունը։ Այդ պատճառով ընտրությունները ժողովրդի կոլեկտիվ հոգու յուրատեսակ հայելին են, որոնց մեջ արտացոլվում են ոչ միայն քաղաքական նախասիրությունները, այլև ժողովրդի հոգևոր առողջությունը։
Հայաստանում տեղի ունեցած ընտրությունների արդյունքների մեջ առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի մի հանգամանք։ Մեր ժողովրդի այն հատվածը, որը մշտապես ներգրավված է քաղաքական գործընթացների դիտարկման և վերլուծության մեջ, որը քաղաքականությունը չի ընկալում որպես ընտրությունից ընտրություն ձգվող քարոզչական պայքար, այլ որպես պետականության պահպանման և ազգային ճակատագրի ձևավորման ոլորտ, իր ձայնը տվեց ընդդիմությանը։
Անկախ քաղաքական համակրանքներից կամ հակակրանքներից՝ այս փաստն ինքնին արժանի է ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև էութաբանական մեկնաբանության։ Խոսքը պարզապես քաղաքական նախասիրությունների տարբերության մասին չէ։
Խոսքը տարբեր գոյափորձերի և տարբեր գիտակցական հորիզոնների մասին է։ Յուրաքանչյուր հասարակության մեջ կան մարդիկ, որոնց համար քաղաքականությունը առօրյա կյանքի արտաքին պատկերն է, և կան մարդիկ, որոնց համար այն պատմական գործընթաց է, որի հետևանքները կարող են արտահայտվել տարիներ և նույնիսկ տասնամյակներ անց։ Առաջինները հակված են գնահատելու ներկա իրավիճակը՝ ելնելով անմիջական փորձից և տեսանելի արդյունքներից։ Երկրորդները փորձում են տեսնել ոչ միայն այն, ինչ կա, այլ նաև այն, ինչ կարող է լինել։ Նրանք քաղաքական իրադարձությունները գնահատում են ոչ միայն ներկայի, այլ նաև ապագայի տեսանկյունից։
Հենց այս պատճառով քաղաքականապես առավել ակտիվ և իրազեկ քաղաքացիների ընտրությունը հաճախ արտահայտում է ոչ թե տվյալ պահի տրամադրությունը, այլ ավելի խոր մտահոգություն պետության, ազգային ինքնության և պատմական շարունակականության վերաբերյալ։ Նրանց համար քաղաքականությունը իշխանության փոփոխության տեխնիկական գործընթաց չէ։ Այն ազգային գոյության կազմակերպման ձև է։ Նրանք փորձում են հասկանալ, թե տվ յալ քաղաքական ընթացքը ինչ ազդեցություն կունենա պետության ինքնիշխանության, անվտանգության, մշակութային ինքնության, ազգային հիշողության և հասարակության բարոյական վիճակի վրա։
Եթե այդպիսի քաղաքացիների զգալի մասը հանգել է այն համոզման, որ իշխանության գործելակերպը վտանգավոր է երկրի երկարաժամկետ զարգացման համար, ապա այդ փաստը չի կարող անտեսվել որպես հերթական քաղաքական տարաձայնություն։ Այն վկայում է, որ հասարակության ներսում գոյություն ունի մի շերտ, որն իր ընտրությունը կառուցում է ոչ միայն ներկայի շահերի, այլև պատմական պատասխանատվության զգացման վրա։ Էութաբանական տեսանկյունից սա չափազանց կարևոր հանգամանք է, որովհետև ժողովուրդը գոյություն ունի ոչ միայն ներկայի մեջ։ Յուրաքանչյուր ազգ միաժամանակ կրում է իր անցյալը և իր ապագան։ Այդ պատճառով հասարակության այն հատվածը, որը քաղաքական որոշումները գնահատում է պատմական մասշտաբով, փաստորեն հանդես է գալիս որպես ազգային հիշողության կրող։
Այստեղ արդեն ընտրությունների արդյունքները վերածվում են ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև հոգևոր երևույթի։ Քաղաքական մեծամասնությունը կարող է արտահայտել տվյալ պահի տրամադրությունը, սակայն ժողովրդի խորքային շերտերում կարող են շարունակել ապրել բոլորովին այլ արժեքներ, այլ մտահոգություններ և այլ պատկերացումներ ազգային ճակատագրի մասին։ Թվերը նկարագրում են երևույթը, բայց ոչ միշտ են բացահայտում էությունը։ Իսկ ժողովրդի իրական էությունը հաճախ թաքնված է այն մարդկանց գիտակցության մեջ, որոնք իրենց ընտրությունը կառուցում են ոչ միայն ներկայի, այլ նաև պատմության և ապագայի հանդեպ պատասխանատվության վրա։
Սակայն այստեղ առաջանում է ավելի հիմնարար հարց՝ ի՞նչ է իրականում ազգը։ Ժամանակակից քաղաքական գիտությունը սովորաբար ազգը նկարագրում է որպես բնակչության, տարածքի, պետական ինստիտուտների և իրավական հարաբերությունների ամբողջություն։ Այս սահմանումը գործնական նշանակություն ունի, սակայն այն չի բացահայտում ազգի ամբողջական էությունը։ Եթե ազգը լիներ միայն տվյալ պահին ապրող մարդկանց հանրագումարը, ապա հնարավոր չէր բացատրել, թե ինչու են սերունդները շարունակում ապրել իրենց նախնիների հիշողություններով, ինչու են զոհաբերում անձնական շահերը հանուն հայրենիքի, ինչու են պահպանվում լեզուն, մշակույթը, պատմական հիշողությունը և այն արժեքները, որոնք հաճախ որևէ անմիջական օգտակարություն չունեն։
Ազգը շատ ավելի խոր իրականություն է, քան սոցիոլոգիական վիճակագրությունը կամ իրավական սահմանումները։ Ազգը նախևառաջ հիշողություն է։ Այն ժամանակի միջով ձգվող հոգևոր շարունակականություն է, որի մեջ ներկա սերունդը կապվում է անցյալին և պատասխանատվություն է կրում ապագայի հանդեպ։ Յուրաքանչյուր ժողովուրդ իր մեջ կրում է ոչ միայն կենդանի մարդկանց, այլ նաև նախորդ սերունդների փորձը, նրանց հաղթանակներն ու պարտությունները, նրանց ստեղծած մշակույթը, նրանց բարոյական ընտրությունները և նրանց թողած ժառանգությունը։ Այդ պատճառով ժողովրդի կյանքում կան պահեր, երբ արտաքին քաղաքական իրականությունն ու ներքին հոգևոր իրականությունը սկսում են հեռանալ միմյանցից։ Կարող է ստեղծվել մի իրավիճակ, երբ քաղաքական հաշվեկշիռը արտահայտում է տվյալ պահի սոցիալական տրամադրությունները, մինչդեռ ժողովրդի պատմական հիշողությունը շարունակում է ապրել այլ հարթության մեջ։ Այդպիսի իրավիճակներում թվերը կարող են խոսել մեկ բանի մասին, իսկ ազգային ինքնագիտակցության խոր շերտերը՝ բոլորովին այլ բանի։
Փիլիսոփայության պատմության մեջ վաղուց է հայտնի էության և երևույթի տարբերակումը։ Այն, ինչ անմիջապես տեսանելի է, միշտ չէ, որ արտահայտում է իրականության ամբողջ խորությունը։ Երևույթը հաճախ ընդամենը արտաքին շերտն է, մինչդեռ էությունը գտնվում է ավելի խոր մակարդակում։ Նույնը կարելի է ասել նաև հասարակական կյանքի մասին։ Ընտրությունների արդյունքները երևույթ են։ Դրանք տեսանելի են, չափելի են, վիճակագրորեն նկարագրելի են։ Սակայն ժողովրդի հոգևոր վիճակը, նրա պատմական ինքնագիտակցությունը, նրա արժեքային կողմնորոշումները և նրա ապագայի մասին պատկերացումները պատկանում են ավելի խոր՝ էության ոլորտին։
Հենց այստեղ է, որ քաղաքականապես իրազեկ և պատմական պատասխանատվության զգացում ունեցող մարդկանց ընտրությունը ձեռք է բերում առանձնահատուկ նշանակություն։ Անկախ նրանից, թե նրանց քաղաքական գնահատականները որքանով են ճիշտ կամ սխալ, նրանց մտածողության առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք փորձում են ներկայիս իրադարձությունները դիտարկել ավելի լայն ժամանակային հորիզոնում։ Նրանք իրենց դատողությունները կառուցում են ոչ միայն այսօրվա, այլ նաև վաղվա և նույնիսկ հաջորդ սերունդների տեսանկյունից։ Նրանց համար քաղաքականությունը միայն իշխանության հարց չէ։ Այն պատմության հարց է, ինքնության հարց է, ազգային գոյության հարց է։
Այս իմաստով ընդդիմությանը տրված ձայների մի մասը կարելի է դիտարկել որպես ազգային հիշողության արտահայտություն։ Ոչ այն պատճառով, որ ընդդիմությունն անպայման ներկայացնում է ամբողջ ճշմարտությունը, այլ որովհետև այդ ընտրության հիմքում հաճախ ընկած է պատմական շարունակականության, ազգային անվտանգության, պետական ինքնիշխանության և մշակութային ինքնության շուրջ մտահոգությունը։ Այստեղ քաղաքական ընտրությունը վերածվում է բարոյական ընտրության, իսկ բարոյական ընտրությունը՝ գոյաբանական ընտրության։
Քրիստոնեական մտածողության մեջ մարդու ազատությունը երբեք չի դիտարկվել որպես ինքնանպատակ արժեք։ Ազատությունը նախևառաջ պատասխանատվություն է։ Այն հնարավորություն է ընտրելու ոչ միայն այն, ինչ ցանկալի է, այլ նաև այն, ինչ ճշմարիտ է։ Նույն սկզբունքը կարելի է տարածել նաև ժողովուրդների վրա։ Ժողովուրդներն ունեն իրենց ազատ ընտրությունները, սակայն այդ ընտրությունները միշտ ուղեկցվում են պատասխանատվությամբ։ Պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ ժողովուրդները կարող են սխալվել այնպես, ինչպես սխալվում են առանձին մարդիկ։ Սակայն պատմությունը ցույց է տվել նաև մեկ այլ բան. յուրաքանչյուր ճգնաժամի ժամանակ ժողովուրդների ներսում պահպանվել է մի հատված, որը շարունակել է կրել հիշողությունը, պատասխանատվությունը և ճշմարտության որոնումը։
Թերևս հենց այդպիսի մարդկանց գոյությունն է որոշում ժողովրդի իրական կենսունակությունը։ Որովհետև ազգի ապագան որոշվում է ոչ միայն տնտեսական ցուցանիշներով, ոչ միայն քաղաքական ուժերի հարաբերակցությամբ և ոչ միայն ընտրական արդյունքներով։ Ազգի ապագան որոշվում է նաև նրանով, թե արդյոք պահպանվել են մարդիկ, որոնք շարունակում են մտածել պատմության մասշտաբով, որոնք իրենց անձնական շահերից վեր են դասում ազգային պատասխանատվությունը, և որոնք շարունակում են տարբերել անցողիկ հաջողությունը մնայուն արժեքներից։
Ի վերջո, ժողովուրդը պարզապես ընտրազանգված չէ։ Ժողովուրդը բարոյական և հոգևոր սուբյեկտ է։ Նրա պատմությունը միայն քաղաքական իրադարձությունների հաջորդականություն չէ, այլ ճշմարտության, հիշողության և ինքնության շուրջ մշտական պայքար։ Այդ պայքարում երբեմն հաղթում է մեծամասնությունը, երբեմն՝ փոքրամասնությունը, սակայն պատմության վերջնական դատողությունը միշտ կատարվում է ոչ թե թվերի, այլ արժեքների մակարդակում։
Հետևաբար, ընտրությունների իրական իմաստը պետք է փնտրել ոչ միայն այն հարցի մեջ, թե ով հաղթեց, այլ նաև այն հարցի մեջ, թե ինչ հոգևոր վիճակ է բացահայտվում այդ ընտրության միջոցով։ Փաստորեն յուրաքանչյուր ընտրություն բացահայտում է ժողովրդի ներսում գոյություն ունեցող տարբեր ժամանակային և արժեքային հորիզոնները. ոմանք ապրում են ներկայի մեջ, մյուսները՝ անցյալի հիշողության և ապագայի պատասխանատվության միջև։ Ըստ էության, յուրաքանչյուր ընտրություն ժողովրդի ինքնաճանաչման մի պահ է, իսկ ժողովրդի ապագան, ի վերջո, որոշվում է ոչ այնքան նրա քաղաքական ընտրություններով, որքան այն արժեքներով, որոնց վրա այդ ընտրությունները կառուցված են։
ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ` Տնտեսագիտության դոկտոր
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
