Նոր աշխարհակարգի չինական առանցքը և Հայաստանի խնդիրը. «Փաստ»
Մամուլ
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Եթե դեռևս 1990-ականներին և նույնիսկ 2000-ականների սկզբին միջազգային հարաբերությունների կառուցվածքը հիմնականում բնութագրվում էր միաբևեռ աշխարհակարգով, որտեղ գերակշռող դեր ուներ ԱՄՆ-ը, ապա ներկայում աշխարհը աստիճանաբար շարժվում է դեպի բազմաբևեռ համակարգ, որտեղ Չինաստանը ոչ միայն տնտեսական գերտերություն է, այլ նաև քաղաքական և ռազմավարական օրակարգ ձևավորող ուժ։ Այս գործընթացը լուրջ հետևանքներ ունի փոքր և միջին պետությունների համար, այդ թվում՝ Հայաստանի, որը գտնվում է բարդ աշխարհաքաղաքական միջավայրում և ստիպված է իր արտաքին քաղաքականության մեջ հաշվի առնել համաշխարհային ուժային կենտրոնների վերադասավորումը։
իայն տնտեսական հաջողություններով պայմանավորված գործընթաց չէ։ Այն համակարգային, երկարաժամկետ և խորապես ռազմավարական քաղաքականության արդյունք է, որը կառուցվել է պետական պլանավորման, արդյունաբերական զարգացման, կրթական և տեխնոլոգիական առաջընթացի, ինչպես նաև գլոբալ տնտեսական ցանցերի մեջ ինտեգրվելու միջոցով։ Վերջին տասնամյակներում Չինաստանը վերածվել է աշխարհի խոշորագույն արտադրական կենտրոններից մեկի, իսկ բազմաթիվ ոլորտներում՝ արհեստական բանականություն, վերականգնվող էներգետիկա, թվային տեխնոլոգիաներ, ենթակառուցվածքներ, լոգիստիկա և էլեկտրոնային առևտուր, դարձել է միջազգային մրցակցության գլխավոր դերակատար։ Սակայն Չինաստանի աճը միայն տնտեսական չէ։ Այն ուղեկցվում է նաև քաղաքական ազդեցության ընդլայնմամբ, միջազգային կազմակերպություններում ակտիվությամբ, տարբեր տարածաշրջաններում ներդրումային ծրագրերի իրականացմամբ և նոր աշխարհակարգի ձևավորման վերաբերյալ սեփական պատկերացումների առաջմղմամբ։
Հայաստանի համար այս զարգացումները ունեն ռազմավարական նշանակություն։ Հայաստանը փոքր շուկա ունեցող, սահմանափակ ռեսուրսներով, բայց աշխարհագրական և քաղաքակրթական կարևոր դիրք զբաղեցնող երկիր է, որը գտնվում է Եվրոպան, Եվրասիան, Մերձավոր Արևել քն ու Ասիան կապող տարածքում։ Պատմականորեն Հայաստանը եղել է քաղաքակրթական խաչմերուկ, և այսօր ևս նրա աշխարհագրական դիրքը կարող է վերածվել տնտեսական և քաղաքական հնարավորության, եթե արտաքին քաղաքականությունն ու տնտեսական ռազմավարությունը կարողանան ճիշտ օգտագործել միջազգային փոփոխվող միջավայրը։ Այս տեսանկյունից Չինաստանի հետ հարաբերությունների զարգացումը Հայաստանի համար կարող է դառնալ ոչ միայն տնտեսական, այլ նաև ռազմավարական անվտանգության և արտաքին քաղաքական բազմավեկտորության կարևոր բաղադրիչ։
ազմավեկտորության կարևոր բաղադրիչ։ Առաջին հերթին՝ Պեկինի հետ ակտիվ համագործակցությունը Հայաստանի համար կարող է նշանակել տնտեսական հնարավորությունների զգալի ընդլայնում։ Չինաստանը աշխարհի խոշորագույն շուկաներից մեկն է, և հայկական արտադրանքի համար այդ շուկա մուտք գործելը կարող է նոր հեռանկարներ ստեղծել գյուղատնտեսության, սննդի արտադրության, հանքարդյունաբերության, տեխնոլոգիական ոլորտի և ծառայությունների համար։
Թեև Հայաստանը չափերով փոքր տնտեսություն ունի, սակայն կարող է հանդես գալ որպես որոշակի բարձրարժեք և որակյալ արտադրանքի մատակարար։ Չինական շուկայի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ այնտեղ աճում է միջին խավը, որը պահանջարկ ունի որակյալ, բնական և էկոլոգիապես մաքուր ապրանքների նկատմամբ։ Եթե Հայաստանի գյուղատնտեսական և սննդային արտադրանքը համապատասխանի միջազգային ստանդարտներին և ունենա պետական աջակցություն, կարող է գտնել իր տեղը այդ հսկայական շուկայում։
Բացի դրանից, Չինաստանի հետ համագործակցությունը կարող է կարևոր դեր խաղալ Հայաստանի ենթակառուցվածքային զարգացման գործում։ Չինական ընկերությունները աշխարհում հայտնի են խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծերի իրականացման փորձով՝ ճանապարհաշինություն, կամուրջներ, երկաթուղիներ, էներգետիկ համակարգեր, թվային կապի ենթակառուցվածքներ։
Հայաստանի համար, որը տարիներ շարունակ բախվել է տրանսպորտային սահմանափակումների և տարածաշրջանային շրջափակման խնդիրներին, ենթակառուցվածքային արդիականացումը կենսական նշանակություն ունի։ Եթե հայկական կողմը կարողանա ներգրավել չինական ներդրումներ և տեխնոլոգիաներ, ապա հնարավոր կլինի արագացնել ճանապարհային և լոգիստիկ համակարգերի զարգացումը, ինչը կնպաստի երկրի տնտեսական ինտեգրմանը տարածաշրջանային և միջազգային շուկաներին։
Չինաստանի հետ համագործակցության կարևոր ուղղություններից մեկը կարող է լինել նաև տեխնոլոգիական ոլորտը։ Վերջին տարիներին Չինաստանը դարձել է բարձր տեխնոլոգիաների համաշխարհային առաջատարներից մեկը։ Թվային տնտեսություն, արհեստական բանականություն, հեռահաղորդակցություն, էլեկտրոնային կառավարում, «խելացի քաղաքներ», ֆինանսական տեխնոլոգիաներ՝ այս բոլոր ուղղություններում Չինաստանը կուտակել է հսկայական փորձ։ Հայաստանի համար, որն ունի զարգացող ՏՏ ոլորտ և բարձր կրթական ցենզ ունեցող մարդկային ռեսուրս, չինական տեխնոլոգիական ընկերությունների հետ համագործակցությունը կարող է ստեղծել նոր ներդրումային հարթակներ, համատեղ հետազոտական ծրագրեր և կրթական փոխանակումներ։ Սա հատկապես կարևոր է այն պատճառով, որ ժամանակակից աշխարհում տնտեսական մրցունակությունը մեծապես կախված է տեխնոլոգիական զարգացման մակարդակից։
Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի և Չինաստանի հարաբերությունների զարգացումը կարևոր է նաև արտաքին քաղաքական հավասարակշռության տեսանկյունից։ Հայաստանը գտնվում է բարդ տարածաշրջանում, որտեղ խաչվում են տարբեր գերտերությունների շահերը՝ Ռուսաստան, Թուրքիա, Իրան, արևմտյան պետություններ և այլ դերակատարներ։ Նման պայմաններում արտաքին քաղաքական բազմավեկտորությունը դառնում է ոչ թե ընտրություն, այլ անհրաժեշտություն։ Չինաստանի հետ հարաբերությունների խորացումը կարող է Հայաստանին հնարավորություն տալ դիվերսիֆիկացնել իր արտաքին տնտեսական և քաղաքական կապերը՝ նվազեցնելով չափազանց մեծ կախվածությունը որևէ մեկ կենտրոնից։ Սա չի նշանակում հակադրություն այլ գործընկերների նկատմամբ, այլ ավելի շուտ՝ հնարավորությունների ընդլայնում և միջազգային մանևրելու դաշտի մեծացում։
Հատկանշական է նաև, որ Չինաստանը սովորաբար արտաքին քաղաքական հարաբերություններում առաջնորդվում է չմիջամտելու սկզբունքով և գործընկեր երկրների ներքին քաղաքական համակարգերի նկատմամբ ավելի զուսպ մոտեցում է ցուցաբերում, քան, օրինակ՝ արևմտյան մի շարք ուժեր։ Շատ երկրների համար սա համագործակցության հարմար ձևաչափ է, քանի որ տնտեսական և ներդրումային հարաբերությունները չեն ուղեկցվում կոշտ քաղաքական նախապայմաններով։ Հայաստանի համար սա կարող է ստեղծել ավելի կանխատեսելի համագործակցային միջավայր՝ հատկապես տնտեսական ծրագրերի իրականացման տեսանկյունից։
Սակայն այստեղ կարևոր է նաև հասկանալ, որ Չինաստանի հետ հարաբերությունները պահանջում են ռազմավարական մտածողություն և պետական երկարաժամկետ պլանավորում։ Չինաստանը համագործակցում է այն երկրների հետ, որոնք կարողանում են հստակ ձևակերպել իրենց ազգային շահերը և առաջարկել փոխշահավետ նախագծեր։ Եթե Հայաստանը ցանկանում է առավելագույն օգուտ ստանալ այդ համագործակցությունից, անհրաժեշտ է ոչ միայն քաղաքական հայտարարություններ անել, այլ նաև մշակել կոնկրետ տնտեսական և ենթակառուցվածքային ծրագրեր, ներդրումային գրավիչ միջավայր ստեղծել, բարելավել պետական կառավարման արդյունավետությունը և ապահովել իրավական կայունություն։ Առանց այդ հիմքերի նույնիսկ ամենահզոր գործընկերոջ հետ հարաբերությունները չեն կարող տալ ակնկալվող արդյունքները։
Միաժամանակ պետք է նկատել, որ Չինաստանի աճը նաև մրցակցություն և լարվածություն է առաջացնում միջազգային համակարգում։ ԱՄՆ-Չինաստան հակասությունները գնալով խորանում են՝ առևտրից մինչև տեխնոլոգիաներ, անվտանգությունից մինչև ազդեցության գոտիներ։ Այս իրավիճակում փոքր պետությունների համար առաջանում են հավասարակշռման բարդ խնդիրներ։ Հայաստանը, զարգացնելով հարաբերությունները Չինաստանի հետ, պետք է կարողանա պահպանել հավասարակշռված քաղաքականություն և չվերածվել մեծ տերությունների մրցակցության օբյեկտի։ Այստեղ կարևոր է դիվանագիտական ճկունությունը, բազմաշերտ արտաքին քաղաքականությունը և ազգային շահերի հստակ ձևակերպումը։
Ընդհանուր առմամբ, միջազգային հարաբերություններում Չինաստանի դերակատարության աճը պարզապես ժամանակավոր երևույթ չէ, այլ համաշխարհային ուժային հարաբերությունների երկարաժամկետ վերափոխման մաս։ Իսկ այս փոփոխությունները նոր մարտահրավերներ և հնարավորություններ են ստեղծում բոլոր երկրների համար։
Հայաստանի համար առանցքային հարցը ոչ թե այն է, թե արդյոք աշխարհը փոխվում է, այլ այն, թե որքան արագ և արդյունավետ կկարողանա Հայաստանը հարմարվել այդ փոփոխություններին։ Չինաստանի հետ խորքային, հաշվարկված և ռազմավարական համագործակցությունը կարող է Հայաստանին տալ տնտեսական նոր հնարավորություններ, ներդրումներ, տեխնոլոգիական զարգացում, արտաքին քաղաքական ճկունություն և միջազգային կապերի ընդլայնում։ Սակայն այդ արդյունքները հնարավոր կլինեն միայն այն դեպքում, եթե Հայաստանը կարողանա հանդես գալ ոչ թե որպես պասիվ դիտորդ, այլ որպես սեփական շահերը հստակ պատկերացնող և երկարաժամկետ ռազմավարություն ունեցող պետություն։
Սա պետք է լինի Հայաստանի հաջորդ իշխանության առաջնային խնդիրներից մեկը. ժամանակը ցույց տվեց, որ արդեն հեռացող իշխանությունները տապալել են նաև այս ուղղությունը:
ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
