«Փակված թեմա՞», թե՞ ժողովրդի բաց վերք. Արցախի հարցի էութաբանական չափումը. «Փաստ»
Մամուլ
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հայ ժողովրդի պատմության մեջ եղել են պատերազմներ, կայսրությունների անկումներ, պետականության կորուստներ, բռնագաղթեր և ցեղասպանություններ։ Սակայն պատմությունը ցույց է տալիս, որ ժողովուրդները կործանվում են ոչ միայն այն ժամանակ, երբ կորցնում են իրենց հողը, այլ առավելապես այն պահին, երբ սկսում են կորցնել իրենց հիշողությունը։ Կան պահեր, երբ վտանգի տակ է հայտնվում ոչ միայն տարածքը, այլև ժողովրդի ներքին աշխարհը՝ նրա պատմական գիտակցությունը, մշակութային հիշողությունը և գոյության իմաստը։ Եվ այսօր հայ հասարակությունը կանգնած է հենց այդպիսի սահմանագծի առաջ։
Ժողովուրդների պատմական ողբերգությունները երբեք չեն փակվում վարչական հայտարարություններով։ Դրանք շարունակում են ապրել հիշողության մեջ, մշակույթի մեջ, լեզվի մեջ, եկեղեցու աղոթքների մեջ և մարդկանց ներքին աշխարհում։ Երբ մարդը կորցնում է իր տունը, իր մանկության փողոցը, իր ծնողների գերեզմանը, իր գյուղի եկեղեցին կամ իր պատմական միջավայրը, այդ կորուստը չի վերանում քաղաքական նոր ձևակերպումներով։ Այն դառնում է մարդու գոյության մի մասը։
Արցախը հայկական գիտակցության մեջ երբեք պարզապես տարածքային միավոր չի եղել։ Այն եղել է հայկական քաղաքակրթության կարևորագույն հենասյուներից մեկը, որտեղ դարերով ձևավորվել է ազգային հիշողությունը։ Այնտեղի վանքերը, եկեղեցիները, խաչքարերը, գյուղերը և լեռնաշխարհը պարզապես մշակութային ժառանգություն չէին։ Դրանք կենդանի հիշողության տարածքներ էին, որոնց միջոցով հայ ժողովուրդը զգում էր իր պատմական շարունակականությունը։
Երբ արցախահայերը ստիպված հեռացան իրենց բնակավայրերից, տեղի ունեցավ ոչ միայն մարդասիրական ողբերգություն, այլ նաև էութաբանական ճեղքում։ Մարդը կորցրեց ոչ միայն բնակության վայրը, այլ իր աշխարհի բնական կառուցվածքը։ Մարդկային գոյությունը միայն ֆիզիկական ներկայություն չէ։ Այն կապված է հիշողության, տարածության, լեզվի, եկեղեցու զանգերի, նախնիների շիրիմների և մանկության աշխարհագրության հետ։ Երբ այս ամբողջ աշխարհը մի ակնթարթում վերանում է, առաջանում է ներքին դատարկություն, որը հնարավոր չէ լրացնել ո՛չ սոցիալական ծրագրերով, ո՛չ քաղաքական հայտարարություններով։ Արցախը միայն կորցրած տարածք չէ։ Այն կորցրած ժամանակ է։ Կորցրած հիշողություն։ Եվ գուցե՝ կորցնելու վտանգի տակ գտնվող ինքնություն։
Ժամանակակից աշխարհում պետությունները հաճախ փորձում են վերափոխել ազգային հիշողությունը՝ այն հարմարեցնելով քաղաքական նպատակահարմարությանը։ Սակայն պատմությունը ցույց է տալիս, որ ժողովուրդները երբեք ամբողջությամբ չեն մոռանում իրենց գոյաբանական կորուստները։ Կիլիկիայի անկումից հետո հայ ժողովուրդը դարեր շարունակ պահպանեց Կիլիկիայի հիշողությունը։ Արևմտյան Հայաստանի կորուստից հետո նույնիսկ Ցեղասպանությունից փրկված սերունդները շարունակեցին ապրել իրենց կորցրած հայրենիքի հոգեբանական ներկայությամբ։ Հիշողությունն էր, որ թույլ տվեց ազգին գոյատևել պետականության բացակայության պայմաններում։
Այսօր վտանգը միայն տարածքային կորուստը չէ։ Խորքային վտանգ է նաև այն, որ հայկական հասարակությունը կարող է աստիճանաբար սովորել սեփական կորուստների հանդեպ ներքին անտարբերությանը։ Երբ հասարակությանը սկսում են համոզել, որ պատմական հիշողությունը խանգարում է խաղաղությանը, ժամանակի ընթացքում ձևավորվում է վտանգավոր հոգեբանություն, որտեղ ազգային հիշողությունը ներկայացվում է որպես ավելորդ բեռ։ Բայց ժողովուրդները սովորաբար կործանվում են ոչ միայն պատերազմներում։ Նրանք կործանվում են այն պահին, երբ սկսում են հրաժարվել իրենց պատմական ինքնությունից։
Եթե վաղվա սերունդներին այլևս չպատմեն Արցախի մասին, եթե այն աստիճանաբար դուրս մղվի կրթական, մշակութային և հոգևոր դաշտից, ապա ժամանակի ընթացքում կարող է ձևավորվել պատմական ամնեզիա։ Իսկ ժողովուրդը, որը կորցնում է իր հիշողությունը, աստիճանաբար կորցնում է նաև իր ինքնությունը։
Այս հարցում առանձնահատուկ նշանակություն ունի հայկական քրիստոնեական աշխարհընկալումը։ Հայ ժողովրդի պատմության մեջ հողը երբեք միայն տնտեսական կամ ռազմական արժեք չի ունեցել։ Այն սրբագործվել է աղոթքով, նահատակությամբ և հիշողությամբ։ Արցախի վանքերը և եկեղեցիները հայկական հոգևոր քաղաքակրթության կարևորագույն մաս էին, և դրանց կորուստը շատերի համար ունի ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև խոր հոգևոր նշանակություն։
Երբ ժողովուրդը կտրվում է իր սրբավայրերից, առաջանում է ոչ միայն մշակութային, այլ նաև ներքին հոգևոր ճգնաժամ։ Որովհետև քրիստոնեական քաղաքակրթության մեջ հայրենիքը պարզապես աշխարհագրական տարածք չէ։ Այն հիշողության և հոգևոր ներկայության տարածք է։
Միևնույն ժամանակ, անհրաժեշտ է դիտարկել նաև հարցի մյուս կողմը։ Եթե պետության գոյատևման գինը դառնում է պատմական հիշողության լռեցումը, ապա ինչպիսի՞ պետություն է կառուցվում և ո՞ր ժողովրդի համար։ Այստեղ ձևավորվում է ժամանակակից Հայաստանի ամենավտանգավոր հակասություններից մեկը՝ պետության և ազգի միջև։ Պետությունը կարող է առաջնորդվել սառը հաշվարկով, դիվանագիտական իրատեսությամբ և աշխարհաքաղաքական ճնշումներով։ Սակայն ազգը գոյատևում է ոչ միայն հաշվարկով։ Ազգը ապրում է պատմությամբ, հիշողությամբ, մշակույթով և բարոյական աշխարհով։ Երբ պետությունը փորձում է մոռանալ այն, ինչ ժողովուրդը դեռ ապրում է որպես ցավ, առաջանում է ներքին քաղաքակրթական ճեղք։ Այդ ճեղքը ժամանակի ընթացքում կարող է վերածվել ազգային ապակենտրոնացման, որտեղ մարդիկ այլևս չեն հասկանում, թե որն է իրենց հավաքական գոյության իմաստը։ Ի վերջո, եթե հայրենիքը վերածվում է միայն վարչական սահմանի, ապա ինչպե՞ս է պահպանվում ժողովրդի պատմական ինքնությունը։
Այս ամենը հատկապես կարևոր է Սփյուռքի տեսանկյունից։ Հայկական Սփյուռքը մեծապես ձևավորվել է պատմական հիշողության պահպանման շուրջ։ Եթե Հայաստանը սկսի հրաժարվել իր պատմական թեմաներից, ապա առաջանալու է նաև համահայկական ինքնության ճգնաժամ։ Եթե պատմական հայրենիքի գաղափարը թուլանում է, ապա հարց է առաջանում՝ ինչի՞ շուրջ պետք է միավորվի համաշխարհային հայությունը։
Արցախի թեման նաև համաշխարհային քաղաքակրթական խնդիր է։ Այսօր աշխարհը շարունակում է բախվել ժողովուրդների տեղահանության, մշակութային տարածքների կորստի և ինքնության ճգնաժամերի հետ։ Գլոբալացման պայմաններում փոքր ժողովուրդների համար ամենամեծ վտանգը հաճախ ոչ թե ֆիզիկական ոչնչացումն է, այլ պատմական հիշողության աստիճանական լուծարումը։ Երբ ժողովուրդն սկսում է ապրել միայն ներկայի տրամաբանությամբ և կորցնում է իր պատմական ժամանակի զգացողությունը, նա դադարում է լինել քաղաքակրթական սուբյեկտ։
Արցախի հարցը հենց այստեղ է ստանում իր իրական խորությունը։ Այն միայն սահմանների կամ դիվանագիտության հարց չէ։ Այն հարց է նրա մասին, թե ինչպիսի ժողովուրդ է ցանկանում լինել հայությունը ապագայում. ժողովուրդ, որը հիշում է իր պատմությունը և շարունակում է կրել իր քաղաքակրթական ինքնությունը, թե ժողովուրդ, որը հանուն քաղաքական հարմարության աստիճանաբար հրաժարվում է իր պատմական գիտակցությունից։ Հնարավոր է, որ Արցախի թեման ժամանակավորապես դուրս գա պետական պաշտոնական օրակարգից։
Հնարավոր է, որ աշխարհաքաղաքական իրողությունները ստիպեն Հայաստանին վերանայել իր ռազմավարությունները։ Սակայն պատմական և էութաբանական մակարդակում այս թեման դժվար է ամբողջությամբ փակել, քանի դեռ գոյություն ունի հիշողությունը։ Իսկ հիշողությունը ժողովրդի վերջին հոգևոր սահմանն է։
Եվ եթե ժողովուրդը կորցնում է նույնիսկ իր հիշողության պաշտպանության կամքը, ապա վտանգը դառնում է ոչ միայն տարածքային, այլ քաղաքակրթական։
ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ` Տնտեսագիտության դոկտոր
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
