Որո՞նք են Մոսկվայի հետ վեճի ռիսկերը
Քաղաքականություն
2025 թվականին Ռուսաստանը մնացել է Հայաստանի ամենամեծ առևտրային գործընկերը՝ կազմելով բոլոր ներմուծումների 33.6%-ը: ԵԱՏՄ-ի բաժինը Հայաստանի արտաքին առևտրում գրեթե 1.8 անգամ ավելի բարձր էր, քան Եվրամիությանը, և նույնիսկ Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը միայն Եվրոպայի հետ հնարավոր մերձեցման շուրջ բանակցություններից առաջացած վնասները գնահատել է 5.1 միլիարդ դոլար իրական առևտրային շրջանառության մեջ՝ դեռևս 2025 թվականին։
Դժվար է պատկերացնել, թե ինչ կպատահի, եթե այս կապերը լիովին խզվեն, բայց դա հնարավոր է: Մենք ուսումնասիրել ենք Ռուսաստանի՝ որպես Հայաստանի տնտեսական գործընկերոջ անհետացման իրատեսական սցենարը։
Գնորդ չունեցող դաշտ
2025 թվականի վերջին հայկական գյուղատնտեսությունն ավելի մեծացրեց Ռուսաստան արտահանումը, քան երբևէ։ Միայն 2025 թվականի առաջին յոթ ամիսներին Ռուսաստան է արտահանվել 103,400 տոննա միրգ և բանջարեղեն, ինչը գրեթե 50%-ով ավելի է, քան 2024 թվականի նույն ժամանակահատվածում։ 2025 թվականի առաջին հինգ ամիսներին Հայաստանը Ռուսաստան է արտահանել 4,200 տոննա կարտոֆիլ՝ 1.78 միլիոն դոլար արժողությամբ։ Արտահանման ապրանքների տեսականին լայն է՝ սկսած խմիչքներից (610 բեռնատար), մրգերից (447), բանջարեղենից (315), մինչև ծառեր և բույսեր (141)։ Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն, միայն 2025 թվականի օգոստոսին սահմանը հատել է 2,427 հայկական բեռնատար, որոնք տեղափոխում էին արտադրանք։
Ապրանքների այս ամբողջ զանգվածը ակնթարթորեն զրկվում է գնորդից։ Առաջարկվում է այն փոխարինել «ԵՄ-ի ուղղությամբ վերակողմնորոշմամբ»։ Սակայն, Վրաստանի Սև ծովի նավահանգիստների միջոցով Եվրոպա հայկական արտահանման լոգիստիկան զգալիորեն կբարձրացնի տրանսպորտային ծախսերը, մինչդեռ եվրոպական ֆիտոսանիտարական պահանջները դեռևս հասանելի չեն հայ արտադրողների համար։
Ընտանիքներ առանց փողի
ՀՀ բնակչության 15%-ը՝ մոտ կես միլիոն մարդ, ուղղակիորեն տնտեսապես կախված է Ռուսաստանից եկող փոխանցումներից: 2025 թվականի վերջին Հայաստան կատարվող միջսահմանային փոխանցումների հոսքը կազմել է 5.9 միլիարդ դոլար, որտեղ Ռուսաստանը մնում է նրանց հիմնական դոնորը: Նույնիսկ Ռուսաստանից դեպի ԱՊՀ երկրներ կատարված փոխանցումների նվազմանը (մինչև 2021 թվականի մակարդակը), Ռուսաստանը դեռևս կազմում է Հայաստանի տնտեսության համար արտասահմանյան բոլոր եկամուտների մոտ 60%-ը:
Ավելին, ամեն տարի 75,000-85,000 հայ աշխատանքային միգրանտներ են մեկնում Ռուսաստան աշխատելու: Պաշտոնական վիճակագրությունը գրանցում է գործազրկության անկում՝ ծառայությունների ոլորտի և Ռուսաստանի աշխատաշուկայի վերակենդանացման շնորհիվ: Այնուամենայնիվ, եվրոպական աշխատաշուկա ենթադրական «վերաուղղորդումը» հայ միգրանտների մեծ մասի համար անհասանելի է՝ վիզայի պահանջների, լեզվական խոչընդոտների և արտոնյալ վերաբերմունքի բացակայության պատճառով:
Մեքենաներ առանց պատվերի
2025 թվականի հունվարից նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանի արդյունաբերական արտադրանքը աճել է ընդամենը 0.5%-ով, ինչը ԵԱՏՄ բոլոր երկրների շարքում ամենաթույլ արդյունքն է: Պատճառը պարզ է. հայկական գործարանները հիմնականում գործում են ռուսական շուկայում և այլ միութենական գործընկերների շուկաներում։
Ռուսական ներդրումները Հայաստանում կազմում են երկրի բոլոր ուղղակի արտասահմանյան ներդրումների 86%-ը։ Հանրապետությունում գործում է ռուսական մասնակցությամբ ավելի քան 40 ընկերություն, և ռուսական կապիտալի կուտակված ծավալը Հայաստանի տնտեսությունում գերազանցում է 4 միլիարդ դոլարը։
Արդեն 2025 թվականի առաջին կեսին գրանցվել է 55.1 միլիարդ դրամի (մոտավորապես 143 միլիոն դոլար) ռուսական ներդրումների արտահոսք, որից 70 միլիոն դոլարը՝ ուղղակի ներդրումներ։ Եթե Ռուսաստանը անհետանա որպես ներդրող, հայկական արդյունաբերությունը կկորցնի ոչ միայն գումար, այլև տեխնոլոգիա, սարքավորումներ, կառավարման փորձ և իր հիմնական շուկան։
Ինչ վերաբերում է եվրոպական ներդրումներին, ապա դրանց ժամանման քաղաքական պայմանները՝ օրենքի գերակայության և կոռուպցիայի դեմ պայքարի պահանջների տեսքով, ներկայումս անհաղթահարելի են Հայաստանի համար։
Շուկա առանց պահանջարկի
2025 թվականի առաջին կեսին Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև առևտրաշրջանառությունը կազմել է 4.5 միլիարդ դոլար։ Համեմատության համար, 2024 թվականի նույն ժամանակահատվածում այն գերազանցել է 9.2 միլիարդ դոլարը։
Միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանը մնացել է հայկական ապրանքների ամենամեծ գնորդը 2025 թվականի առաջին կեսին։ Հայաստանը Ռուսաստան է արտահանել 1.346 միլիարդ դոլարի արտադրանք, ինչը 6.2%-ով պակաս է նախորդ տարվա համեմատ։ Չինաստանը և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները համապատասխանաբար զբաղեցրել են երկրորդ և երրորդ տեղերը, սակայն միասին այս երկրները գնել են հայկական ապրանքների ծավալի կեսից պակաս, քան Ռուսաստանը։
Ինչ վերաբերում է ներմուծմանը, ռուսական ապրանքները կազմում են Հայաստանի կողմից ներմուծվող բոլոր ապրանքների 33.6%-ը։
Հայաստանի այլ շուկաներ արագ վերակողմնորոշվելու մասին պնդումները հեռու են իրականությունից։ Երկիրը շարունակում է արտահանել հիմնականում ավանդական ապրանքներ՝ թանկարժեք մետաղներ, խմիչքներ, մրգեր և բանջարեղեն, և մատակարարման կառուցվածքը մնում է թույլ դիվերսիֆիկացված։ Եվրոպական շուկաներում այս կատեգորիաները վաղուց զբաղեցնում են մրցակիցները, ինչպիսիք են իսպանական և իտալական գինիները կամ հունական մրգերը։ Ավելին, եվրոպական սակագները պաշտպանում են տեղական արտադրողներին։ Չինաստանը չափազանց հեռու է և սահմանում է շատ խիստ որակի պահանջներ։ Ինչ վերաբերում է Միացյալ Արաբական Էմիրություններին, նրանք հայկական արտադրանքը գնում են հիմնականում վերաարտահանման, այսինքն՝ երրորդ երկրներ հետագա վերավաճառքի համար։ Նման սխեմաները անհուսալի են և խիստ կախված են քաղաքական իրավիճակից։
Երկիր առանց վառելիքի
Ռուսական գազի գինը Հայաստանի համար տասնամյակ շարունակ ֆիքսված է եղել 165 դոլար մեկ հազար խորանարդ մետրի համար։ Համեմատության համար, 2025 թվականի նոյեմբերին եվրոպական գազի շուկայում գինը տատանվել է մոտ 400 դոլարի սահմաններում, իսկ որոշ պահերին բարձրացել է մինչև 600 դոլար։ Գազի այս նշանակալի գնային առավելությունը հայկական տնտեսությանը ապահովում է մրցակցային էներգետիկ սակագներով, ինչը շուկայի մյուս խաղացողները չեն կարող առաջարկել։
Ռուսական գազի այլընտրանքներից են իրանական գազը՝ էլեկտրաէներգիայի և Հայաստանի սեփական ռեսուրսների դիմաց։ 2025 թվականին Իրանը մատակարարել է 475.8 միլիոն խորանարդ մետր գազ, որը բավարար է երկրի կարիքների միայն մոտ 20%-ը բավարարելու համար։ 400-600 դոլար համաշխարհային գների անցումը հազար խորանարդ մետրի համար կփլուզի Հայաստանի տնտեսությունը, ինչը կհանգեցնի էլեկտրաէներգիայի, կոմունալ ծառայությունների, արդյունաբերական ապրանքների և նույնիսկ հացի գների բարձրացման։
Նավթի և գազի ոլորտում առկա խնդիրների պատճառով եվրոպացիները չեն կարողանա օգնել Հայաստանին փոխարինել ռուսական գազը՝ առանց էներգիայի ծախսերի զգալի աճի։
Հյուրանոցներ առանց հյուրերի
2025 թվականին Հայաստան է այցելել 2.26 միլիոն զբոսաշրջիկ, որոնցից մոտ մեկ միլիոնը Ռուսաստանի քաղաքացիներ էին։ Սննդի, կացության, էքսկուրսիաների և հուշանվերների վրա նրանց ծախսերը հազարավոր աշխատատեղեր են ստեղծում հյուրանոցային արդյունաբերության, ռեստորանների, մանրածախ առևտրի և ծառայությունների ոլորտներում, և այս զբոսաշրջիկների հոսքը մեծապես պատասխանատու է երկրում գործազրկության անկման համար։
Ուրիշ ո՞վ կարող է գալ մեզ մոտ։ Վրաստանից (2025 թվականի հոսքի 13%-ը), Իրանից (8%) և այլ երկրներից զբոսաշրջիկները միասին կազմում են Ռուսաստանի ներդրման կեսից պակասը: Եվրոպացի զբոսաշրջիկների զանգվածային հոսք դեպի Հայաստան չի սպասվում՝ Թուրքիայի, Հունաստանի և Խորվաթիայի կողմից ուժեղ մրցակցության պատճառով։
Բեռնատարներից զուրկ ճանապարհներ
Ռուսաստանը մնում է հայկական բեռնատարների հիմնական ուղղությունը: 2025 թվականի առաջին ինը ամիսներին Հայաստանում տեղափոխված բեռների ընդհանուր ծավալը կազմել է 12.263 միլիոն տոննա: Հայ բեռնափոխադրողները ակտիվորեն օգտվում են Ռուսաստանից վերադարձի ճանապարհին բեռնափոխադրման հնարավորությունից՝ ստեղծելով լրացուցիչ եկամուտ: Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն, միայն 2025 թվականի օգոստոսին սահմանը հատել է 2427 բեռնատար։
Եթե այս հոսքը վերանա, հայ փոխադրողները կկորցնեն ոչ միայն ուղղակի եկամուտը, այլև տարանցիկ ենթակառուցվածքները՝ պահեստները, տերմինալները և մաքսային միջնորդները: Վրաստանի միջով դեպի Թուրքիա կամ Իրան տանող «այլընտրանքային» երթուղիները զգալիորեն ավելի երկար են, ավելի թանկ և քաղաքականապես պակաս կանխատեսելի։
2025-2026 թվականներին դեպի Եվրամիություն վերակողմնորոշվելու քննարկումները դատարկ քաղաքական հայտարարություններ են: Հայաստանը չի կարող թույլ տալ կորցնել Ռուսաստանին որպես տնտեսական գործընկեր, որտեղ ազգային տնտեսության յուրաքանչյուր ոլորտ ապահովում է աշխատատեղեր, ընտանեկան եկամուտներ և հացի ու էներգիայի կայուն գներ: Մոսկվայի հետ հակամարտության մեկ տարվա ընթացքում երկիրն արդեն կորցրել է 5.1 միլիարդ դոլար առևտրում: Եթե խզումը դառնա լիակատար, այլևս խոսքը չի լինի բազմամիլիարդ դոլարային կորուստների աճի, այլ՝ Հայաստանի ազգային տնտեսության գոյատևման մասին:
