Փշրված խոստումներ և արյունոտ իրականություն. հեղափոխությունների ողբերգական օրինաչափությունը. «Փաստ»
Մամուլ
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հեղափոխությունների պատմությունը և, ինչու չէ, նաև ներկան ցավալիորեն վկայում են այն ողբերգական օրինաչափության մասին, երբ ազատարար գաղափարներով, արդարության և բարօրության խոստումներով իշխանության եկած ուժերը ոչ միայն չեն կատարում իրենց հռետորաբանական պարտավորությունները, այլև ընկճում են իրենց ժողովուրդներին ավելի խոր ճգնաժամերի, արյան, տառապանքների և տարածքային կորուստների մեջ։ Այս օրինաչափությունը ոչ միայն կրկնվում է տարբեր դարաշրջաններում, տարբեր մշակույթներում և տարբեր աշխարհագրական տարածքներում, այլև բացահայտում է հեղափոխական փոփոխությունների խոր հակասական բնույթը, երբ վեհանձն գաղափարները վերածվում են բռնությունների, երբ ազատության խոստումները փոխարինվում են նոր բռնապետությամբ, երբ արդարության պահանջները հանգեցնում են զանգվածային դավադրությունների և ոչնչացումների։
Ֆրանսիական հեղափոխությունը, որը սկսվեց 1789 թվականին «Ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն» կարգախոսով և խոստանում էր վերջ դնել թագավորական բռնակալությանը, արիստոկրատական արտոնություններին և սոցիալական անարդարությանը, շատ արագ վերածվեց արյունոտ ահաբեկչության։ Հեղափոխությունը, որը պետք է բերեր լուսավորություն, բերեց քաղաքացիական պատերազմ, Վանդեյի ջարդեր, որտեղ կոտորվեցին հարյուր հազարավոր մարդիկ, և վերջապես հանգեցրեց Նապոլեոնի բռնապետությանը, որը ընկղմեց Եվրոպան քսան տարվա անընդհատ պատերազմների մեջ՝ պատճառ դառնալով միլիոնավոր զոհերի։ Հեղափոխությունը, որը պետք է վերացներ բռնությունը, ստեղծեց ավելի արյունոտ և ավելի համակարգված բռնության մեխանիզմներ։ Այն իրադարձությունը, որը պետք է բերեր հավասարություն, ստեղծեց նոր սոցիալական հիերարխիա՝ հեղափոխական էլիտայի գերակայությամբ։
Ռուսական հեղափոխությունը 1917 թվականին դարձավ մեկ այլ ողբերգական օրինակ, թե ինչպես վեհագույն գաղափարները կարող են մարմնավորվել արյունահեղությունների տեսքով։ Բոլ շևիկները, Վլադիմիր Լենինի գլխավորությամբ, խոստանում էին հողը՝ գյուղացիներին, գործարանները՝ բանվորներին, խաղաղությունը՝ պատերազմից հոգնած ժողովրդին, հաց և ազատություն՝ բոլորին։ Նրանք հռչակում էին նոր աշխարհակարգ, որտեղ չի լինի շահագործում, որտեղ բոլորը կլինեն հավասար, որտեղ իշխանությունը կպատկանի բանվորներին և գյուղացիներին։ Իրականությունը, սակայն, սարսափելի էր։
Լենինը իշխանության եկավ բռնի հեղաշրջումով, լեգիտիմ կառավարությունը տապալելով, և նրա առաջին քայլերից մեկը Նիկոլայ ցարի և նրա ողջ ընտանիքի՝ ներառյալ երեխաների դաժան սպանությունն էր։ Այս վայրագությունը նախանշեց այն արյունոտ ուղին, որով ընթանալու էր նոր իշխանությունը։ Բոլ շևիկները հաստատեցին «Կարմիր տեռոր», որի ընթացքում ոչնչացվեցին հարյուր հազարավոր մարդիկ՝ նախկին ազնվականներ, հոգևորականներ, սովորական քաղաքացիներ, ովքեր համարվում էին «դասակարգային թշնամիներ»։ Քաղաքացիական պատերազմը, որը տևեց 1918ից 1922 թվականը, վերածվեց ողջ երկրի համար աղետի՝ միլիոնավոր զոհերով, սովով, համաճարակներով, տնտեսության ամբողջական կործանումով։ Լենինին հաջորդած Իոսիֆ Ստալինը գործի դրեց ամենաարյունալի ռեպրեսիվ համակարգը, որը երբևէ ծանոթ է եղել մարդկությանը։ Հեղափոխությունը, որը խոստանում էր բանվորների դրախտ, ստեղծեց բռնակալական վարչակարգ, որտեղ մարդկային կյանքի արժեքը զրոյացավ, որտեղ ահը դարձավ կառավարման հիմնական գործիք, որտեղ ազատ խոսքը, ազատ միտքը դարձան անհնար։
Չինաստանում Մաո Ցզեդունի գլխավորած կոմունիստական հեղափոխությունը 1949 թվականին նույնպես խոստանում էր ազատություն, արդարություն և բարգավաճում։ Մաոն հռչակեց, որ ստեղծում է նոր Չինաստան, որտեղ չի լինի գյուղացիների շահագործում, որտեղ հողը կպատկանի նրանց, ովքեր մշակում են այն, որտեղ կվերջանան օտարերկրյա կախվածությունը և ներքին կոռուպցիան։
Իրականում Մաոն գործի դրեց այնպիսի քաղաքականություն, որը հանգեցրեց մարդկության պատմության ամենամահացու սովերից մեկին։ 1959-1961 թվականներին (որոշ տվյալներով՝ մինչև 1962 թ.), Չինաստանում տեղի ունեցավ մարդկության պատմության ամենամեծ սովերից մեկը, որը հայտնի է որպես «Չինական մեծ սով» անվամբ, որին զոհ գնացին միլիոնավոր մարդիկ: Իսկ «Մշակութային հեղափոխությունը», որը Մաոն սկսեց 1966 թվականին իր իշխանությունը պահպանելու համար, վերածվեց մտավորականների, ավանդական մշակույթի, կրթության դեմ պատերազմի։ Միլիոնավոր մարդիկ հալածվեցին, տանջվեցին, սպանվեցին կամ հարկադրվեցին ինքնասպանություն գործելու։ Երկիրը տասը տարի ընկղմված էր քաոսի, բռնության և պարանոյայի մեջ։
Ժամանակակից դարաշրջանում այս օրինաչափությունը շարունակեց իր ողբերգական տրամաբանությունը։ Արաբական գարունը, որը սկսվեց 2010-2011 թվականներին, բերեց հույսի ալիք ողջ Մերձավոր Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Թունիսում, Եգիպտոսում, Լիբիայում, Սիրիայում, Յեմենում և այլ երկրներում ժողովուրդը դուրս եկավ փողոցներ՝ պահանջելով ազատություն, ժողովրդավարություն, սոցիալական արդարություն, տնտեսական հնարավորություններ։ Երիտասարդները, ովքեր օգտագործում էին սոցիալական ցանցերը շարժումը համակարգելու համար, երազում էին նոր աշխարհ, որտեղ նրանք կկարողանային ազատ արտահայտվել, ընտրել իրենց առաջնորդներին, ստանալ կրթություն և աշխատանք։ Սակայն գրեթե բոլոր երկրներում այս ապստամբությունները բերեցին աղետալի հետևանքներ։
Այնուհետև Ուկրաինայում Մայդանի հեղափոխությունը 2013-2014 թվականներին դարձավ նոր ողբերգական օրինակ։ Ուկրաինացի ցուցարարները, հիմնականում՝ երիտասարդները, բողոքում էին Վիկտոր Յանուկովիչի իշխանությունների դեմ՝ պահանջելով Եվրոպական Միության հետ ասոցացման համաձայնագրի ստորագրում, կոռուպցիայի դեմ պայքար, իրավական բարեփոխումներ, ավելի լավ կյանք։ Հեղափոխությունը հաղթեց, Յանուկովիչը հեռացավ, իշխանության եկան նոր ուժեր, որոնք խոստանում էին Ուկրաինան տանել Եվրոպական ընտանիք։ Սակայն հետևանքները աղետալի եղան։ Հեղափոխությունը, որը պետք է բերեր Եվրոպական ապագա, բերեց պատերազմ և տարածքային կորուստներ։
Վրաստանում Վարդերի հեղափոխությունը 2003 թվականին տապալեց Էդուարդ Շևարդնաձեի ռեժիմը և իշխանության բերեց Միխեիլ Սաակաշվիլիին՝ երիտասարդ, արևմտամետ քաղաքական գործչի, որը խոստանում էր բարեփոխումներ, կոռուպցիայի դեմ պայքար, արևմտյան համակարգին ինտեգրում։ Չնայած Սաակաշվիլին իրականացրեց որոշ բարեփոխումներ՝ ոստիկանության, հարկային ծառայության, պետական ծառայության ոլորտներում, բայց իր ագրեսիվ արտաքին քաղաքականությունը 2008 թվականին հանգեցրեց Ռուսաստանի հետ պատերազմին, որի արդյունքում Վրաստանը կորցրեց Աբխազիան և Հարավային Օսիան։ Հեղափոխությունը, որը պետք է բերեր հզորացում, բերեց տարածքային կորուստներ և երկարաժամկետ անվտանգության ճգնաժամ։
Հայաստանում 2018 թվականի, այսպես կոչված, «թավշյա հեղափոխությունը» իշխանության բերեց Նիկոլ Փաշինյանին՝ նախկին լրագրողին և ընդդիմադիր գործչին, որը խոստանում էր վերջ դնել կոռուպցիային, հաստատել իրական ժողովրդավարություն, բարելավել տնտեսությունը, պայքարել օլիգարխների դեմ։ Փողոցային ցույցերը, որոնք բնութագրվում էին որպես խաղաղ և ոչ բռնի, ստեղծեցին մթնոլորտ, որտեղ հույս կար փոփոխության։ Բայց նույնիսկ տարիներ անց այդ դրական փոփոխություններն այդպես էլ իրականություն չեն դարձել։
Ընդհակառակը, Փաշինյանի պաշտոնավարման հետևանքները եղան աղետալի։ 2020 թվականին Արցախյան պատերազմի արդյունքում Հայաստանը կորցրեց Արցախի զգալի տարածքները, հազարավոր զինվորներ զոհվեցին, տասնյակ հազարավոր մարդիկ դարձան փախստականներ։ Իսկ 2023 թվականին Ադրբեջանը բռնազավթեց Արցախը, և պատմական Արցախի ամբողջ հայ բնակչությունը՝ ավելի քան 100 հազար մարդ, հարկադրված էր լքել իր պատմական հայրենիքը։ Սա մարդկային և տարածքային աղետ էր, որը բազմաթիվ վերլուծաբաններ կապում են Փաշինյանի իշխանության գալու և նրա անվտանգային, դիվանագիտական, ռազմական քաղաքականության ու բացթողումների հետ։ Սա՝ մեղմ ասած: Հեղափոխությունը, որը պետք է բերեր ազատություն և բարգավաճում, բերեց տարածքային կորուստներ, ազգային ողբերգություն և խորը սոցիալական բաժանում։
Այս բոլոր օրինակները բացահայտում են այս տիպի հեղափոխությունների ողբերգական օրինաչափությունները։ Առաջինը պատճառահետևանքային կապի՝ հեղափոխական գաղափարախոսության և իրականության միջև անդունդային խզումն է։ Հեղափոխականները ներկայանում են որպես փրկիչներ, որոնք կբերեն նոր դարաշրջան, բայց երբ հասնում են իշխանության, նրանք բախվում են իրականության բարդությանը, որը չի համապատասխանում նրանց ներկայացրած տեսություններին։ Իշխանության պահպանման անհրաժեշտությունը, ներքին և արտաքին սպառնալիքները, տնտեսական դժվարությունները, սոցիալական հակամարտությունները հարկադրում են նրանց լքել իրենց իդեալները և դիմել բռնության, ճնշման, մանիպուլ յացիայի։
Երկրորդ օրինաչափությունը ռեպրեսիվ համակարգի անխուսափելիությունն է։ Հեղափոխություններն ունեն ներքին տրամաբանություն, որը տանում է ավտորիտարիզմի։ Երբ հեղափոխականները տապալում են հին կարգը բռնությամբ, նրանք ստեղծում են նախադեպ, որ իշխանությունը կարելի է գրավել ուժով։ Սա նշանակում է, որ նույն ուժը կարող է օգտագործվել նրանց դեմ։ Հետևաբար, նրանք ստեղծում են ճնշման մեխանիզմներ՝ գաղտնի ոստիկանություն, գրաքննություն, քաղաքական հետապնդումներ, զանգվածային հսկողություն, որպեսզի պահպանեն իրենց իշխանությունը։ Այս մեխանիզմները հաճախ գերազանցում են նախկին ռեժիմի ճնշման միջոցները։ Երրորդ օրինաչափությունը հեղափոխական էլիտայի կայացումն է։ Հեղափոխությունները խոստանում են հավասարություն, բայց ստեղծում են նոր էլիտա, որը վայելում է արտոնությունները։ Կուսակցական ղեկավարները, հեղափոխական հերոսները, նոր բյուրոկրատները դառնում են նոր արիստոկրատիա՝ սեփական շահերով, որոնք հակասում են ժողովրդի շահերին։ Նրանք օգտագործում են հեղափոխական հռետորաբանությունը՝ իրենց արտոնությունները արդարացնելու համար, բայց փաստորեն վերարտադրում են նույն անհավասարությունը, որի դեմ պայքարել են։
Չորրորդ օրինաչափությունը արտաքին միջամտության գործոնն է։ Հեղափոխությունները, որոնք իրականացվում են հենց արտաքին միջամտությամբ, հաճախ թուլացնում են պետությունները, ստեղծում ներքին բաժանումներ, ինչն իր հերթին հնարավորություն է տալիս նույն արտաքին ուժերին իրականացնել իրենց խորքային ծրագրերը։ Մեծ տերությունները օգտագործում են հեղափոխական խառնաշփոթը՝ առաջ մղելու իրենց շահերը, աջակցելու մեկ կողմին ընդդեմ մյուսի, գրավելու տարածքներ, ստեղծելու կախյալ ռեժիմներ։ Սա հանգեցնում է տարածքային կորուստների, երկարաժամկետ հակամարտությունների, ազգային ինքնիշխանության թուլացման։
Մյուս օրինաչափությունը վերաբերում է սոցիալական բաժանմանը։ Հեղափոխությունները բաժանում են հասարակությունը «մերոնց» և «օտարների», «հեղափոխականների» և «հակահեղափոխականների», «սևերի» ու «սպիտակների»։ Սա ստեղծում է մթնոլորտ, որտեղ հնարավոր է արդարացնել ցանկացած բռնություն «թշնամիների» դեմ։ Այս բաժանումը շարունակվում է տասնամյակներ և արգելակում ազգային վերամիավորման ջանքերը։
Այս օրինաչափությունները չեն նշանակում, որ բարեփոխումներն անհնար են, կամ որ անարդար ռեժիմները պետք է հանդուրժվեն։ Սակայն դրանք ցույց են տալիս, որ հեղափոխությունները, որոնք պատեհապաշտների են բերում իշխանության, ովքեր խոստանում են արագ և ռադիկալ փոփոխություններ, հազվադեպ են բերում դրական արդյունքների։
ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
