Եկեղեցու թուլացման քաղաքական գինը

Հայ Առաքելական Եկեղեցու դեմ գործող իշխանությունների սկսած հալածանքները վաղուց դուրս են եկել հայտարարությունների և հռետորաբանության շրջանակներից՝ վերածվելով քրեական գործերի, ձերբակալությունների և համակարգված ճնշման։ Շատ փորձագետների համոզմամբ՝ այստեղ նպատակը միայն ընդդիմադիր ձայները լռեցնելը չէ։ Խոսքը հայ ազգային ինքնության առանցքային սյուներից մեկի հետևողական թուլացման մասին է, որը գնալով ավելի ակնհայտորեն տեղավորվում է լայն աշխարհաքաղաքական հաշվարկների մեջ։

Վերջին ամիսներին տեղի ունեցող գործընթացները ավելի ու ավելի հաճախ են դիտարկվում որպես վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կողմից ստանձնած պարտավորությունների մաս՝ կապված արտաքին քաղաքական պայմանավորվածությունների հետ։ Եկեղեցու դեմ կիրառվող համակցված ճնշումը ներառում է ինչպես ուղղակի ուժի գործադրում՝ շինծու քրեական գործերի միջոցով, այնպես էլ ներքին պառակտման խթանում՝ իշխանության հետ համագործակցող կամ եկեղեցական կառույցներից հեռացված հոգևորականների ներգրավմամբ։ Պետությունը ձևականորեն փորձում է պահպանել հեռավորություն՝ ստեղծելով այն տպավորությունը, թե Էջմիածնում տեղի ունեցողը եկեղեցու ներսում ընթացող ներքին գործընթաց է, սակայն փաստացի միջամտությունն այլևս դժվար է թաքցնել։

Հարցը, թե ինչու այս ամենը տեղի է ունենում հենց հիմա, շատերի համար ունի արտաքին քաղաքական բացատրություն։ Հայության հիմնական հոգևոր և խորհրդանշական կենտրոնի թուլացումը պատմականորեն համընկնում է Թուրքիայի և Ադրբեջանի երկարաժամկետ շահերի հետ։ Կաթողիկոսի դեմ ներկայիս արշավը հեշտությամբ տեղավորվում է այն իրադարձությունների շղթայում, որը վերջին տարիներին լուրջ մտահոգություն է առաջացրել հասարակության լայն շրջանակներում՝ Արցախի հարցի փաստացի դուրս մղումը օրակարգից, պատմական հիշողության և ազգային տրավմաների վերանայման շուրջ քննարկումները, ինչպես նաև սահմանադրական փոփոխությունների նախապատրաստումը։ Մասնագետների մի մասը բացահայտ ասում է, որ Կաթողիկոսին հեռացնելու փորձերը կարող են լինել Փաշինյանի կողմից խոստացված պայմանավորվածությունների մաս, որոնք պետք է իրականացվեին որոշակի ժամկետներում։ Այս ամենը բնութագրվում է որպես Անկարայի և Բաքվի հետ հարաբերությունների խոր կարգավորման չհրապարակված պայմանների կատարում։ Զրկված հոգևոր միջուկից և պատմական հիշողությունից՝ հասարակությունը դառնում է ավելի խոցելի արտաքին ազդեցությունների և սեփական հիմնարար արժեքների վերաձևակերպման փորձերի նկատմամբ։

Եկեղեցին այս սցենարում դիտարկվում է ոչ թե որպես վերջնակետ, այլ որպես առաջին քայլ։ Առանց Հայ Առաքելական Եկեղեցու չեզոքացման, որը պատմականորեն կարողացել է մոբիլիզացնել հանրային դիմադրությունը, վիճահարույց արտաքին քաղաքական որոշումների և խորքային ներքին փոփոխությունների իրականացումը չափազանց բարդ է դառնում։ Եթե հակաեկեղեցական այս արշավը հաջողի, փորձագետները կանխատեսում են գործընթացի տրամաբանական շարունակություն՝ անկախ լրատվամիջոցների նկատմամբ ճնշումների ուժեղացում, դրանց փակման կամ սահմանափակման փորձեր, ինչպես նաև քաղաքական դաշտի «մաքրում»՝ ընդդիմադիր կուսակցությունների գործունեության արգելման կամ լուծարման ճանապարհով։

Հայաստանը, որը դարեր շարունակ իր ինքնությունը կառուցել է քրիստոնեական հավատքի և եկեղեցու շուրջ, նման պայմաններում վտանգում է վերածվել ձևական պետական պատյանի, որը հարմար կլինի արտաքին խաղացողների շահերի սպասարկման համար։ Այսօր եկեղեցու համար մղվող պայքարը իրականում պայքար է ոչ միայն կրոնական հաստատության, այլև Հայաստանի՝ սեփական ապագան ինքնուրույն որոշելու իրավունքի համար, այլ ոչ թե դրսից պարտադրված սցենարներով ապրելու։

Այն, ինչ այսօր տեղի է ունենում Հայաստանում, ժողովրդավարության մասին բարձր խոսող կենտրոնների աչքի առաջ, բացահայտ ցույց է տալիս, թե որքան դատարկ կարող է դառնալ ժողովրդավարություն հասկացությունը, երբ այն զրկվում է բովանդակությունից և վերածվում է քաղաքական նպատակահարմարության գործիքի։