Ընտրության դեմ հանդիման. իշխանափոխության «անատոմիան». «Փաստ»
Մամուլ
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Այսօր քաղաքական դաշտի հիմնական և ամենախորքային խնդիրը ոչ միայն իշխանափոխության հարցն է, այլև այն պայմանների ձևավորումը, որոնցում իշխանափոխությունը դառնում է իրական, այլ ոչ ձևական գործընթաց։ Այս խնդիրը հատկապես սրվում է այն իրավիճակներում, երբ քաղաքական իշխանությունը փաստացի զբաղեցնում է մենաշնորհային դիրք և ունի գերակշռող ազդեցություն պետական որոշումների կայացման ողջ շղթայի վրա։ Նման համակարգերում ընտրական փոփոխությունները հաճախ չեն հանգեցնում համակարգային վերափոխման, քանի որ ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը հակված է վերարտադրելու նույն կենտրոնացված ուժային հարաբերակցությունը։
Հետևաբար, խնդիրը չի սահմանափակվում միայն իշխանության փոփոխությամբ, այլ վերաբերում է քաղաքական համակարգի ներքին կառուցվածքին։ Երբ քաղաքական դաշտը ձևավորվում է հիմնականում երկբևեռ տրամաբանությամբ, այն անխուսափելիորեն վերածվում է փակ հակադրության, որտեղ կողմերից մեկը ձգտում է ամբողջական վերահսկողության, իսկ մյուսը՝ դրա ամբողջական փոխարինմանը։ Այդպիսի միջավայրում միջանկյալ քաղաքական տարածքները աստիճանաբար անհետանում են՝ ստեղծելով բևեռացված և անկայուն համակարգ։
Նախկին խորհրդային պետությունների փորձը ցույց է տալիս, որ ժողովրդավարական ինստիտուտների ձևավորումը հաճախ ուղեկցվել է իշխանության կենտրոնացմամբ և սահմանափակ մրցակցային արդյունավետությամբ։ Թեև ձևականորեն գոյություն ունեն բազմակուսակցական համակարգեր և ընտրություններ, իրական քաղաքական դաշտը շատ դեպքերում հակված է մեկ գերիշխող կենտրոնի ձևավորմանը։ Այս երևույթը տարբեր երկրներում դրսևորվում է տարբեր կերպ՝ երբեմն գրեթե մենաշնորհային կառավարման ձևով, երբեմն՝ հիբրիդային համակարգերով, որտեղ մրցակցությունը գոյություն ունի, սակայն ինստիտուցիոնալ հավասարակշռությունը մնում է թույլ։
Այս պատկերն ընդգծում է, որ խնդիրը միայն ընտրական մեխանիզմների գոյությունը կամ բացակայությունը չէ, այլ քաղաքական համակարգի ներսում իրական բազմակենտրոն հավասարակշռության բացակայությունը։ Հենց այստեղ է ձևավորվում երրորդ ինքնուրույն ուժի անհրաժեշտությունը՝ որպես համակարգը բացող և փակ երկբևեռ տրամաբանությունը բացառող գործոն։
Իշխանափոխության գործընթացն այս տեսանկյունից չի կարող դիտարկվել միայն ընտրական կամ դասական քաղաքական մրցակցության շրջանակում։ Այն ավելի խորքային գործընթաց է, որը պահանջում է համակարգային վերաձևավորում։ Առաջին փուլում անհրաժեշտ է քաղաքական դաշտում երրորդ ինքնուրույն ուժի ձևավորումը, որը դուրս է գալիս գործող երկբևեռ հակադրության տրամաբանությունից և ստեղծում է իրական մրցակցային միջավայր։ Առանց նման ուժի քաղաքական համակարգը հակված է կրկին վերադառնալու կենտրոնացված կառուցվածքի։ Երկրորդ փուլում անհրաժեշտ է արդեն ձևավորված բազմակենտրոն դաշտի կայունացումը՝ առնվազն երեք կամ ավելի ինքնուրույն ուժերի միջև հավասարակշռության հաստատմամբ, որպեսզի բացառվի նոր քաղաքական մենաշնորհի ձևավորումը։ Այսպիսով, իշխանափոխությունը վերածվում է ոչ թե մեկ քաղաքական ակտի, այլ ինստիտուցիոնալ և կառուցվածքային վերակազմավորման գործընթացի։ Այս համատեքստում «առնվազն երեք ուժի» գաղափարը ձեռք է բերում ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև համակարգային նշանակություն։
Այն դառնում է հավասարակշռության այն նվազագույն շեմը, որի բացակայության դեպքում համակարգը հակված է կա՛մ կենտրոնացման, կա՛մ բևեռային հակամարտության։
Պատմական և համեմատական փորձը ցույց է տալիս, որ բազմակենտրոն կառուցվածքները տարբեր քաղաքակրթություններում ունեցել են տարբեր ձևեր, սակայն նույն տրամաբանությունը։ Հին Հռոմում իշխանության հավասարակշռությունը ձևավորվում էր Սենատի, կոնսուլական իշխանության և ժողովրդական տրիբունների միջև, որոնք փոխզսպում էին միմյանց։ Միջնադարյան Եվրոպայում իշխանությունը բաշխված էր արքայական, եկեղեցական և ազնվական կենտրոնների միջև՝ կանխելով ամբողջական կենտրոնացումը։ Ժամանակակից ժողովրդավարություններում այդ տրամաբանությունը ստացել է ինստիտուցիոնալ ձևեր։ Միացյալ Նահանգներում քաղաքական երկկուսակցական համակարգը հավասարակշռվում է անկախ դատական համակարգով, դաշնային ինստիտուտներով, տեղեկատվական միջավայրով և քաղաքացիական հասարակությամբ։ Եվրոպական մի շարք երկրներում բազմակուսակցական համակարգերը ձևավորում են կոալիցիոն կառավարություններ, որտեղ իշխանությունը պարտադիր բաշխվում է մի քանի կենտրոնների միջև։
Սակայն ընդհանուր օրինաչափությունը մնում է նույնը. երբ քաղաքական դաշտը սահմանափակվում է միայն երկու բևեռով, այն հակված է վերածվելու փակ հակադրության, որտեղ հաղթանակը ընկալվում է որպես ամբողջական վերահսկողություն, իսկ պարտությունը՝ համակարգից դուրս մղում։ Հայաստանի քաղաքական դաշտը ներկայում գտնվում է նման սահմանային փուլում։ Երկբևեռ տրամաբանությունը, երկար ժամանակ ապահովելով պարզ քաղաքական կառուցվածք, միաժամանակ խորացրել է բևեռացումը և ինստիտուցիոնալ անվստահությունը։ Այդ համակարգը չի ստեղծում կայուն հավասարակշռություն, այլ վերարտադրում է հակադրություն։ Այս պայմաններում ձևավորվող երրորդ քաղաքական ուժը պետք է դիտարկվի ոչ թե որպես հերթական ընտրական դերակատար, այլ որպես համակարգային անցման հնարավորություն։ Նրա իրական նշանակությունը ոչ թե թվային կամ ընտրական կշիռն է, այլ նրա կարողությունը՝ խախտելու փակ քաղաքական տրամաբանությունը և վերականգնելու հավասարակշռությունը։
Սակայն այս գործընթացն ունի նաև ավելի խորքային՝ քաղաքակրթական հիմք։ Քաղաքական համակարգերը միշտ արտացոլում են հասարակության ինքնակազմակերպման մակարդակը։ Կենտրոնացված մտածողությունը ստեղծում է կենտրոնացված պետություն, իսկ բազմաշերտ և ինքնուրույն մտածողությունը՝ բազմակենտրոն համակարգ։ Այս տեսանկյունից Հայաստանի ընտրությունը ոչ միայն քաղաքական է, այլև քաղաքակրթական։ Այն վերաբերում է ոչ թե միայն իշխանության փոփոխությանը, այլ պետական համակարգի կառուցվածքային մոդելին՝ արդյոք այն կմնա փակ երկբևեռ տրամաբանության մեջ, թե կանցնի բազմակենտրոն հավասարակշռության համակարգի։
Այսպիսով, քաղաքական համակարգի հասունությունը չի չափվում կուսակցությունների քանակով կամ ընտրությունների առկայությամբ, այլ նրանով, թե արդյոք այդ համակարգը կարողանում է ստեղծել իրական հավասարակշռություն՝ առանց մենաշնորհային կենտրոնացման։
Եվ վերջապես՝ պետությունների պատմությունը հստակ ցույց է տալիս, որ նրանք չեն կործանվում միայն արտաքին ճնշումների հետևանքով։ Նրանք կորցնում են կայունությունը այն պահին, երբ խախտվում է ներքին հավասարակշռությունը։ Իսկ հենց այդ հավասարակշռությունն է այն հիմքը, որի վրա կառուցվում են ժողովրդավարությունը, պետականությունը և քաղաքակրթական զարգացումը։ Այս համատեքստում Հայաստանի խնդիրը այլևս տեսական կամ միայն քաղաքական քննարկման հարց չէ։ Այն դարձել է պետական կառավարման համակարգի արդյունավետության և երկրի երկարաժամկետ կայունության ուղիղ խնդիր։ Եթե քաղաքական դաշտը շարունակի գործել երկբևեռ տրամաբանությամբ, ապա, անկախ իշխանափոխություններից, համակարգը կրկին ու կրկին կվերարտադրի նույն կենտրոնացման մոդելը։ Այս դեպքում տեղի ունեցող փոփոխությունները լինելու են ոչ թե համակարգային վերափոխում, այլ իշխանության հերթափոխ նույն կառուցվածքի ներսում։
Հայաստանի իրական խնդիրը այսօր քաղաքական մենաշնորհի հաղթահարումը չէ միայն ձևական իմաստով, այլ դրա վերարտադրության մեխանիզմների աստիճանական վերացումը։ Առանց քաղաքական դաշտի իրական բազմակենտրոնացման՝ ցանկացած իշխանափոխություն մնում է կիսատ և ժամանակավոր։ Այս պայմաններում երրորդ ինքնուրույն ուժի ձևավորումը դառնում է ոչ թե քաղաքական ցանկության կամ ընտրական հաշվարկի հարց, այլ համակարգային անհրաժեշտություն։ Այն միակ գործոնն է, որը կարող է խախտել փակ երկբևեռ տրամաբանությունը և պարտադրել քաղաքական մրցակցության իրական հավասարակշռություն։ Ի վերջո, Հայաստանի ընտրությունը շատ ավելի կոշտ է, քան հաճախ ներկայացվում է. կա՛մ շարունակվող կենտրոնացում և բևեռային հակադրություն, որոնք անխուսափելիորեն բերում են նոր ճգնաժամերի, կա՛մ բազմակենտրոն քաղաքական համակարգ, որտեղ իշխանությունը սահմանափակված է, վերահսկելի և իրականում հաշվետու։ Այլ տարբերակ այս համակարգի ներսում պարզապես չկա։
ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ` Տնտեսագիտության դոկտոր
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
