Ինչպես «Լենինական» երշիկը հասավ Կրեմլ ու վերադարձավ մեր օրեր

Խորհրդային տարիներին Մոսկվա մեկնող հայաստանցու ճամպրուկը երբեմն շատ բան էր պատմում Հայաստանի մասին։ Հագուստի կողքին տեղ էին գտնում հայկական կոնյակը, բաստուրման, սուջուխը, հում ապխտած երշիկներն ու պահածոները։ Թե՛ անձնական, թե՛ նույնիսկ գործնական այցերի ու գործուղումների ժամանակ դրանք դարձել էին հայաստանցիների պայուսակների և ճամպրուկների պարունակության անբաժան մասը: Եվ այդպես, ճամպրուկից ճամպրուկ՝ հայկական որոշ համեր աստիճանաբար դառնում էին Հայաստանի «այցեքարտի» մի մասը։

Այսօր այդ պատմությունները հեշտ է ընկալել որպես կենցաղային նոստալգիա, բայց իրականում դրանք ավելի հետաքրքիր, ավելի խորքային երևույթի մասին են։ Հայաստանի մասին պատկերացումը ձևավորվում էր ոչ միայն նրա մշակույթով, բնությամբ կամ մարդկանցով, այլև հայաստանյան այն ապրանքներով, որոնց սպասում էին «դրսում»։ Այն ժամանակ ոչ ոք դա երկրի բրենդավորում չէր անվանում։ Պարզապես կային հայկական ապրանքներ, որոնց ծագումն արդեն արժեք էր։ Այդ ապրանքները ճանաչում էին, փնտրում, խնդրում բերել, և հենց այդ կրկնվող սպասումից էլ ձևավորվում էր Հայաստանի համային դիմագիծը։

Հայկական կոնյակը, թերևս, այդ ճանաչելիության ամենավառ օրինակն էր, բայց Հայաստանի արտադրական համբավը միայն կոնյակով չէր սահմանափակվում։ Իր ուրույն տեղն ուներ նաև մսամթերքը։  Օրինակ՝ 1970-80-ականներին Լենինականի մսամթերքի կոմբինատի արտադրանքը պահանջված էր Խորհրդային Միության տարբեր քաղաքներում։ Կոմբինատի նախկին տեխնոլոգ Լարիսա Զաքարյանի խոսքով, միայն Մոսկվա յուրաքանչյուր եռամսյակ ուղարկվում էր շուրջ 120 տոննա երշիկ։ Տեսականին լայն էր՝ «Ստոլիչնայա», «Բրաունշվեյգյան», «Սերվելատ», «Մոսկովյան» և այլն, բայց դրանցից մեկը հետագայում առանձնահատուկ պատմություն ունեցավ՝ «Լենինական» հում ապխտած երշիկը։

Երշիկը ստեղծվել էր հենց Զաքարյանի մշակած տեխնոլոգիայով։ Նրա մասնագիտական ձեռագիրը, սակայն, միայն համով չէր սահմանափակվում։ Զաքարյանը հիշում է, որ հենց ինքն է առաջարկել արտադրանքին տալ այսօր արդեն սովորական թվացող տափակ ձևը։ Մինչ այդ երշիկների մեծ մասը կլոր էին, իսկ նոր ձևը, նրա պատմելով, հետագայում սկսեցին կիրառել նաև Խորհրդային Միության այլ արտադրություններում։ Այսօր այդ ձևը դժվար թե որևէ մեկին նորարարական թվա, բայց երբեմն արտադրության պատմությունը հենց այսպիսի մանրուքներում է պահպանվում. այն, ինչ մի ժամանակ նոր լուծում էր, տարիներ անց դառնում է սովորական ստանդարտ։

«Լենինական» երշիկը շուտով ճանաչելի դարձավ նաև Հայաստանի սահմաններից դուրս։ Կրեմլում դրա նկատմամբ հետաքրքրությունն այնքան մեծ էր, որ երշիկը երբեմն անվանում էին նաև «Կրեմլյովսկայա»։ 1984 թվականին էլ այն ներկայացվեց Մոսկվայում տեղի ունեցած Ժողովրդական տնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսում, որտեղ արժանացավ առաջին աստիճանի դիպլոմի, իսկ դրա բաղադրատոմսի և տեխնոլոգիայի հեղինակ Լարիսա Զաքարյանը ստացավ ոսկե մեդալ։ Հատկապես նշանակալի էր այն, որ Լենինականում ստեղծված արտադրանքը ճանաչելի էր դարձել իր ծննդավայրից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու։

Հետո փոխվեց ամեն ինչ։ Խորհրդային Միությունը փլուզվեց, Լենինական քաղաքը վերանվանվեց Գյումրի, փոխվեցին արտադրության պայմանները, հումքի աղբյուրները, սպառողի հնարավորություններն ու պահանջները։ Երբեմնի հայտնի շատ արտադրատեսակներ աստիճանաբար մնացին միայն հիշողությունների մեջ։ Թվում էր՝ «Լենինական»-ի պատմությունն էլ կարող է ավարտվել, բայց տարիներ անց «Լենինական»-ը կրկին հանդիպեց այն մարդուն, ով ժամանակին ստեղծել էր դրա բաղադրատոմսն ու տեխնոլոգիան՝ Լարիսա Զաքարյանին։ «Աթենք» մսամթերքի ընկերության ղեկավարությունը նրան հրավիրեց աշխատելու որպես գլխավոր տեխնոլոգ։ Նրա առջև դրված խնդիրներից մեկը ժամանակին հայտնի արտադրատեսակների վերականգնումն էր։ Այդ ցանկում էր նաև «Լենինական»-ը։

-«Ինձ համար շատ կարևոր էր, որ «Լենինական»-ը պարզապես նույն անունով նոր արտադրանք չլիներ։ Մարդիկ հիշում էին դրա համը, և պետք էր հնարավորինս վերականգնել հենց այն արտադրանքը, որը ժամանակին ճանաչում էին: «Աթենք»-ում մեզ հաջողվեց ստանալ «Լենինական», որն իր համային ու որակական հատկանիշներով չէր տարբերվում տասնյակ տարիներ առաջ մեր արտադրած երշիկից» -հիշում է Լարիսա Զաքարյանը։

Պատմությունը կարծես փակ շրջան էր գծում։ Տասնամյակներ առաջ Լենինականում Զաքարյանը ստեղծել էր այդ երշիկի բաղադրատոմսն ու տեխնոլոգիան, իսկ տարիներ անց՝ արդեն անկախ Հայաստանում, այլ տնտեսական համակարգում և բոլորովին այլ արտադրական պայմաններում, նորից վերադարձել էր նույն արտադրատեսակին։ 

Ըստ այդմ, տասնամյակներ առաջ ստեղծված արտադրատեսակը չի մնացել միայն հիշողությունների, հին բաղադրատոմսերի կամ արխիվային լուսանկարների մեջ։ «Աթենք»-ը ոչ միայն վերադարձրել է «Լենինական» հում ապխտած երշիկը ժամանակակից արտադրություն, այլև պահպանել է դրա պատմական անվանումն ու համային ինքնությունը։ Այսօր «Լենինական»-ը շարունակում է մնալ ընկերության բազմազան տեսականու մի մասը՝ կապելով հայկական մսամթերքի արտադրության երկու տարբեր ժամանակաշրջաններ՝ այն տարիները, երբ արտադրանքը Լենինականից հասնում էր Մոսկվա, և այսօրը՝ նորօրյա հայկական արտադրությամբ։

Ժամանակին Հայաստանից Մոսկվա տանում էին այն, ինչ այնտեղ արդեն ճանաչում էին ու սպասում։ Կոնյակը, բաստուրման, մսամթերքը պարզապես ապրանքներ չէին․ դրանց հայկական ծագումն ինքնին արժեք ուներ։ Այսօր շուկան այլ  է, առավել մրցակցային։ Բայց հարցը նույնն է՝ ի՞նչ կարող է ստեղծվել Հայաստանում, որի անունը ժամանակի ընթացքում կսկսի աշխատել նաև Հայաստանի հեղինակության համար։

«Լենինական»-ի պատմությունը փաստում է՝ ճանաչելիությունը սկսվում է այն պահին, երբ ապրանքը ոչ միայն գնում են, այլև հիշում, փնտրում ու նորից ցանկանում։ Եվ գուցե լավագույն չափանիշը հենց դա է, երբ Հայաստանից մեկնող ճամպրուկում ինչ-որ բանի համար տեղը նախապես արդեն պահված է։